Məhəmməd Əmin Rəsulzadə (1884 - ...)

Rus müəllifləri Rəsulzadəni niyə gözdən salmaq istəyirlər?

2012-03-06T17:54:00.000+04:00

Moskvada təzəcə çapdan çıxan «А.М. Топчубашы и М.А. Расулзаде – переписка 1923-1926» («Ə.M.Topçubaşı və M.Ə.Rəsulzadə -- Yazışmalar. 1923-1926-cı illər») kitabının tərtibçisi, önsöz və qeydlərinin müəllifi Salavat İshakovdan AzadlıqRadiosu üçün müsahibə alacağımızı bildirmişdik. Çox hörmətli ziyalımız Ramiz Abutalıbovun yardımları ilə baş tutan bu müsahibəni diqqətinizə yetiririk:

- Azərbaycan tarixinə marağınız nədən qaynaqlanır?

- Marağa yol açan səbəblər bunlardır: Keçmiş imperiya torpaqlarında gedən vətəndaş savaşından, bolşeviklər müsəlman xalqlarının bütün qeyri-sovet hökumətlərini darmadağın edəndən sonra onların, o sıradan Azərbaycan xalqının dirənişi kəsilmədi və burada daxili gərginlik artdı.

LUBYANKA STALİNƏ NƏ DEDİ?

Kremlin «milli» siyasətinə qarşı etirazlar Azərbaycan xalqının Avropada mühacir həyatı yaşamağa məcbur qalan liderlərinə də bolşevik rəhbərlərin davranışlarını müxtəlif dövri nəşrlərin səhifələrində kəskin tənqidə tutmağa ciddi əsas verirdi. Məsələn, 1922-ci ilin oktyabrında Lubyankanın (Moskvada bolşevik xüsusi xidmətləri mərkəzi idarəsinin yerləşdiyi küçənin adı – S.İ.) Stalinə verdiyi məlumata görə, Parisdə müsavatçılarla quzey qafqazlıların daxil olduğu və Fransa hökuməti, rus mühacirəti, eləcə də ağqvardiyaçı generallarla işbirliyi quran mərkəz fəaliyyət göstərirmiş. Fransa 1920-ci illərdə təkcə rus mühacirətinin deyil, müsəlman, o sıradan Azərbaycan mühacirətinin də siyasi və mədəni mərkəzinə çevrilibmiş.

PARİSDƏ «PROMETEY» KLUBU VƏ «PROMETEY» DƏRGİSİ ...

Salavat İshakov

Salavat Midhatoviç (Midhat oğlu –S.İ.) İshakov. 1959-cu ildə doğulub. Tarix elmləri doktoru və Rusiya Elmlər Akademiyası Tarix İnstitutunun böyük elmi işçisi, eyni zamanda tarix üzrə elmi şuranın elmi katibidir. Elmi maraq dairəsi XX əsrin əvvəllərində, özəlliklə 1917-ci ildə Rusiya imperiyasında baş verən inqilablar, vətəndaş savaşı, islahatlar, sosial hərəkatlar, millətlər və dinlərarası münasibətlərdir. Çox sayda elmi əsərin və tərcümənin müəllifidir. Rusiya müsəlmanlarının taleyi barədə çox önəmli 2 monoqrafiya da onun qələmindən çıxıb:

1. Rusiya müsəlmanları və inqilab (1917-ci ilin yazı – 1918-ci ilin yayı)

2. Birinci rus inqilabı və Rusiya imperiyasının müsəlmanları
Rusiya imperiyasındakı müxtəlif xalqların liderləri 1926-cı ildə beynəlxalq təşkilat kimi fəaliyyət göstərən «Prometey» klubunu məhz Parisdə yaratmışdılar. Bu məqsədlə həmin ildən başlayaraq Qafqaz İstiqlal Komitəsi (Azərbaycan, Gürcüstan, Quzey Qafqaz) Parisdə fransız dilində «Prométhée» («Prometey») dərgisi nəşr edirdi. Sözügedən qurum 1920-ci illərin ortalarında yaradılmış mühacir təşkilatı idi. Ardından SSRİ xalqlarının dillərində də digər dərgi və qəzetlər meydana çıxmışdı.

«PROMETEİZM»İN MÜƏLLİFİ POLKOVNİK ŞETSEL İDİ

Bənzər Prometey klubları Avropanın başqa şəhərlərində, o sıradan Varşavada da (1928-ci ildə) qurulmuşdu. Belə klublarda iclaslar keçirilir, mühazirələr, toplantılar, müzakirələr, Prometey liderlərinin və avropalıların seminarları təşkil edilirdi. «Prometeizm» termininin müəllifi polkovnik T. Şetsel idi. O, 1924-1926-cı illərdə Polşanın Türkiyədəki hərbi attaşesi çalışarkən Qafqaz xalqlarının siyasi mühacirləri ilə bağlantılar qurub.

BU HƏRƏKATA PİLSUDSKİ DƏSTƏK VERİB

Polşa dövlətinin başçısı Y.Pilsudski belə antibolşevik hərəkatı yaratmaq fikrinə dəstək verib. Təsadüfi deyil ki, «Rusiya Məzlum Xalqlarının Liqası» («Prometey» cəmiyyəti)1928-ci ildə məhz Varşavada yaradılmışdı. Həmin liqada Azərbaycan, Gürcüstan, Don, İnqriya, Kareliya, Komi, Krım, Kuban, Volqaboyu, Quzey Qafqaz, Türküstan, Ukrayna və Ural təmsil olunmuşdu. Bu antibolşevik birliyi sovet təbliğatı üçün ciddi təhlükə qaynağı sayılırdı.

PROMETEYÇİLƏR NƏ İSTƏYİRDİ?

Prometeyçilərin 2 önəmli vəzifəsi vardı: 1) Öz taleyinə sahib çıxmasından ötrü təmsil etdikləri xalqın siyasi şüurunu oyatmaq; 2) Avropa və bütövlükdə dünya ictimaiyyətinə sovet hakimiyyəti altında olan qeyri-rus xalqlarının ciddi problemlərini çatdırmaq, bolşevik diktaturasının Sovetlər Birliyində rus olmayan xalqların özgünlüyünə, mədəniyyətinə, tarixinə, ənənələrinə gerçək münasibətini ifşa etmək. «Prometey» cəmiyyəti öz varlığının ilk illərində bolşevizmlə mübarizəyə və milli müstəqillik uğrunda ayrı-ayrı xalqların səylərinin birləşdirilməsinə başlıca diqqət yetirirdi. Prometeyçi nəşrlər bütün dünyada, o sıradan gizli yollarla Sovetlər Birliyində yayılır, Kremllə qeyri ruslar, o cümlədən azərbaycanlılar arasındakı çox kəskin problemləri üzə çıxararaq stalinçi milli siyasət təbliğatının önündə güclü əngələ çevrilirdi.

RƏSULZADƏ NİYƏ TÜRKİYƏDƏN DEPORTASİYA EDİLDİ?

Ə.M. Topçubaşov və M.Ə. Rəsulzadə Ümumittifaq Kommunist (bolşeviklər) Partiyasının Azərbaycanda yeritdiyi milli siyasətin ən nüfuzlu tənqidçiləri idilər. Müsavatçıların lideri sayılan M.Ə.Rəsulzadə bu üzdən 1931-ci ildə Kremlin basqıları ucbatından hətta Türkiyədən deportasiya edilmişdi. Mustafa Kamal hökumətinin həmin addımından sonra M.Ə. Rəsulzadə Polşaya köçüb və Ə.M. Topçubaşovla birgə istər Avropa ictimai rəyi qarşısında, istərsə digər mühacir mərkəz və təşkilatlarında Azərbaycan mühacirətini təmsil edib.

PARİSDƏ «PROMETEY»Ə HƏSR OLUNMUŞ İLK KONFRANS KEÇİRİLDİ

- Araşdırıcı G. Mamulia ilə necə tanış olmusunuz? O, Topçubaşı və Rəsulzadə arasındakı yazışmaların nəşri üçün niyə məhz Sizə üz tutub?

- Prometey hərəkatına həsr edilmiş ilk elmi konfrans 2008-ci ilin aprelində Parisdə keçirildi. Bu konfransa İtaliya, Qazaxıstan, Polşa, Rusiya (S. İshakov) və Fransadan (G.Mamulia) araşdırıcılar qatılmışdılar. Alimlər həmin hərəkatın öyrənilməsinin son dərəcə çətin olduğunu vurğulayaraq, bunun səbəblərinin hər şeydən öncə keçmiş Sovetlər Birliyinin daxili problemlərindən, bolşeviklərin yeritdiyi «milli» siyasətdən qaynaqlandığını bildirdilər.

MAMULİA NİYƏ İSHAKOVU SEÇDİ?

Paris konfransından sonra Prometey hərəkatına aid daha 2 toplantı da Varşavada gerçəkləşdirildi. Orada müsəlman mühacirətinin tarixi, o sıradan Azərbaycandan olan prometeyçi xadimlər haqqında çıxış etdim. Elmi «kapital»ımı (Azərbaycan və Rəsulzadə haqqında da daxil, 200-dən yuxarı çap əsərimi), araşdırma maraqlarımın diapazonunu (19-cu əsrin sonlarından 20-ci əsrin 30-cu illərinədək olan dövrdə bütün müsəlman xalqları), akademik hazırlığımı və ən başlıcası, yenidənqurma dönəmində Prometey hərəkatına dair Moskvada tapdığım və nəşr etdirməyə başladığım arxiv sənədlərini nəzərə alan G. Mamulia mənə üz tutdu.

TARİXÇİLƏRİNİZ ABUTALIBOVDAN ÖRNƏK GÖTÜRSÜNLƏR

- Sizin fikrinizcə, niyə Azərbaycan tarixçiləri sözügedən yazışmalardan daha öncə xəbər tutmayıblar və ümumiyyətlə, bənzər sənədləri daha tez üzə çıxara bilməyiblər (pis axtarırlar, gərəkli yerdə axtarmırlar, yoxsa bu barədə susmağı üstün tuturlar)?

- Belə sənədləri daha öncə tapmaq üçün bakılı həmkarlarım Ramiz Abutalıbovdan örnək götürməlidirlər. O, sovet dönəminin bütün çətinliklərini gözə alıb və mühacirlərin şəxsi kolleksiyalarından Azərbaycan tarixi üçün əvəzsiz sənədlər toplayaraq onu ölkəsinin dövlət arxivlərinə təhvil verib. Artıq tamamilə başqa imkanların da əlçatan olduğu indiki günlərdə həmin işi uğurla davam etdirməkdən ötrü, ən əvvəl bir alim və insan kimi ləyaqətini qorumalı, həmkarlarının güvənini qazanmalısan. Onlar səni anlayıb yardımlarını əsirgəməzlər. Qısası, birgə səylər və əməkdaşlıq lazımdır.

BELƏ ŞEYLƏR YAZAN RUS MÜƏLLİFLƏRİ YA...

- Bu kitabın Rusiya tarixçilərindən, özəlliklə istər M.Ə. Rəsulzadəni, istərsə Ə.M.Topçubaşını ya ingilislərin, ya Anadolu türklərinin, ya da başqalarının əlində oyuncaq sayanlardan ötrü hansı dəyəri var?

- Belə şeylər yazan rus müəllifləri ya tarixi faktlardan xəbərsizliklərini göstərir, ya da o nəhəng siyasətçiləri gözdən salmaq istəyirlər. Güman edə bilərəm ki, zaman gələcək və bu yazışmadan müxtəlif ölkələrin tədqiqatçıları, o sıradan Rusiya araşdırıcıları yararlanacaqlar. Türkiyədə həmkarlarımın bu nadir sənədləri necə yüksək dəyərləndirdiyini bilirəm.

- Bu nəşrə görə Sizə minnətdarlığını ilk öncə kim bildirib?

- Ramiz Abutalıbov.
---------------------------
qaynaq - azadliq.org

Rəsulzadə Novxanıda anıldı (Rəsulzadənin səsi)

2012-01-31T16:54:00.005+04:00

«İki il sonra Məmməd Əmin Rəsulzadənin anadan olmasının 130 illiyi qeyd olunacaq. Biz Rəsulzadənin 120, 125 illiklərini də yalnız bura gəlməklə və şəhərdə kiçik otaqlarda qeyd etmişik. Ancaq Rəsulzadənin ad günü bu cür yox, daha möhtəşəm keçirilməlidir».

Bunu M.Ə. Rəsulzadə İrsini Araşdırma Fondunun sədri Nəsiman Yaqublu Rəsulzadənin doğum günü ilə bağlı yanvarın 31-də Novxanı kəndindəki abidəsi önündə keçirilən tədbirdə deyib.

Tədbirdə İctimai Palatanın üzvləri, NİDA Vətəndaş Hərəkatı, Azad Gənclik təşkilatı, Vətəndaş Həmrəyliyi partiyalarının üzvləri iştirak ediblər.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (1918-20) banilərindən biri M.Ə.Rəsulzadə 1884-cü il yanvarın 31-də Bakının Novxanı kəndində anadan olub.

Rəsulzadə cümhuriyyətin Milli Şurasının ilk sədri olub.

---------------------------

qaynaq - azadliq.org

Rəsulzadənin məxfi məktublarının toplandığı kitab çıxdı

2012-01-31T16:53:00.003+04:00

Moskvanın “Mısl” nəşriyyatında “Ə.Topçubaşı və M.Rəsulzadə. Yazışmalar. 1923-1926-cı illər” adlı kitab çapdan çıxıb.
Kitabın tərtibçisi, ön sözün və qeydlərin müəllifi Azərbaycan mühacirət irsinin araşdırıcısı, professor Salavat İshakovdur.
Topluda ötən il gurcu alimi Georgi Mamulianın Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tarixinə aid Parisdən tapdığı 35 məktub yer alıb.
Parisdə yaşayan Azərbaycan parlamentinin sabiq sədri Əlimərdan bəy Topçubaşıyla Xalq Cümhuriyyətinin banisi Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin yazışması 1923-26 cı illəri əhatə edir.
Məktublar Rəsulzadə və Toçubaşının mühacirətdə müstəqil Azərbaycan uğrunda savaşı davam etdirməsi, Qafqaz Konfederasiyası yaratmaq uğrunda cəhdləri ilə bağlı bəzi məqamlara aydınlıq gətirir.
Məktublar bu yaxınlarda Ə.M.Topçubaşının Parisdəki Rusiya, Qafqaz və Mərkəzi Ali Sosial Araşdırmalar Məktəbinin Tədqiqatlar Mərkəzinin şəxsi fondundan tapılıb.

Georgi Mamulia həmin mərkəzin araşdırmaçısıdır.
Deyilənə görə, məktublar şəxsi və bəzən də məxfi xarakter daşıyıb. Onların yazılmasından yalnız M.Ə.Rəsulzadə və Ə.M.Topçubaşının keçmiş silahdaşlarının xəbəri olub.
Kitabın nəşrə hazırlanmasında xaricdə fəaliyyət göstərən Cümhuriyyət araşdırcılarının - Moskvada yaşayan Ramiz Abutalıbovun və Türkiyə Ege Universitetinin professoru Yavuz Akpınarın da böyük dəstəyi olduğu deyilir.

Ötən ilin dekabrında bu məktublar barədə AzadlıqRadiosunun “İz” proqramına müsahibəsində— Ramiz Abutalıbov özü danışmışdı.

Ramiz Abutalıbov tapılan məktubların çox maraqlı və dəyərli olduğunu, Cümhuriyyət tarixinə dair bir sıra məsələlərə işıq saldığını, bəzi yanlışlıqlara aydınlıq gətirdiyini, toplunun uzağı bir-iki aya işıq üzü görəcəyini bildirmişdi.
Geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutulan kitab artıq Moskvada çapdan çıxıb. Bizlərə onun Bakının kitab mağazalarına gəlməsini gözləmək qalır.

“Ə.M.Topçubaşi və M.Ə.Rəsulzadə: Yazışmalar. 1923-1926-cı illər” kitabı Milli Dirçəliş Hərəkatı Partiyasının sədri, millət vəkili Fərəc Quliyevin yardımı ilə çap olunub.
Xatırladaq ki, ötən il Moskvada S. M. İshakovun tərtibçisi və önsöz müəllifi olduğu Azərbaycan mühacirət tarixinə aid daha bir kitab nəşr olunmuşdu.

Kitab «İz istorii Azerbaydjanskoy emiqratsii» adlanırdı.
---------------------------
qaynaq : azadliq.org

RAİS RƏSULZADƏ: “İMTİYAZLAR QAYTARILMALIDIR”

2012-01-31T10:01:00.001+04:00

Azərbaycan Siyasi Repressiya Qurbanları Assosiasiyasının yeni prezidenti Rais Rəsulzadə “Media forum” saytının əməkdaşı ilə söhbətində bildirib ki, assosiasiyanın həyata keçməyən layihələrinə bir daha qayıdacaq, həmin layihələri reallaşdırmağa çalışacaqlar. R.Rəsulzadə repressiya qurbanlarının ləğv edilmiş imtiyazlarının qaytarılması istiqamətində də işləyəcəklərini deyib: “Bizim assosiasiya sovet dövründə, 1991-ci il aprelin 20-də ümumittifaq assosiasiyasının tərkib hissəsi kimi yaradılıb. Həmin vaxtdan rəsmi səviyyədə repressiya qurbanlarına müxtəlif yardımlar ediblər, yəni onların problemlərinin həlli ilə məşğul olublar. Amma son illər repressiya qurbanları yaddan çıxıb. Onları, onların problemlərini yada salmaq, həmin problemlərinin həlli məsələlərini yenidən qaldırmaq lazımdır. Repressiya qurbanlarının əlindən alınmış imtiyazlar qaytarılmalıdır”.

Hansı imtiyazlardan söhbət getdiyinə aydınlıq gətirən R.Rəsulzadə deyib ki, məsələn, hazırda Böyük Vətən müharibəsi veteranları ictimai nəqliyyatdan istifadə edəndə, müalicə olunanda, dərman alanda güzəştlərdən yararlanırlar: “Bundan başqa, veteranlar komunnal xərclərdən də azaddırlar. Bu kimi güzəştlərin repressiya qurbanları üçün də tanınması vacibdir. Mili Məclisin bu məsələlərə baxmasını istəyirik”.
R.Rəsulzadə qeyd edib ki, sözügedən imtiyazlar hələ sovet dövründə represiyya qurbanlarına verilsə də, dövlət müstəqilliyimizin bərpasından bir neçə il sonra ləğv edilib.
Azərbaycan Siyasi Repressiya Qurbanları Assosiasiyasının yeni prezidenti sovet dövründə repressiya qurbanı olmuş azərbaycanlıların adını bir kitabda toplamağı, xatirə kitabı hazırlayıb dərc etdirməyi də vacib işlərdən sayır.
SSRİ qurulandan dağılana kimi 90 milyondan çox insan repressiya qurbanına çevrilib. Onların arasında yüz minlərlə azərbaycanlı da olub.
R.Rəsulzadə Azərbaycan Siyasi Repressiya Qurbanları Assosiasiyasına bugünlərdə prezident seçilib.
Assosiasiyanın ilk prezidenti Əşrəf Mehdiyev 2009-cu il aprelin 24-də vəfat edib.

R.Rəsulzadə çağdaş Azərbaycan dövlətinin banisi, rus-sovet işğalından sonra mühacirət həyatı yaşamış Məmməd Əmin Rəsulzadənin oğul nəvəsidir.
Rais Rəsul oğlu Rəsulzadə 1946-cı ildə Qazaxıstanda sürgündə doğulub. Azərbaycana 1965-ci ildə qayıdıb. Hazırda Azərbaycan Pedaqoji Universitetində dərs deyir, əməkdar rəssamdır.

------------------------------------
qaynaq : mediaforum.az

“Bir gün həqiqət parlayacaq...”

2012-01-31T09:42:00.003+04:00

128 illik işığın ziyası
“...Şübhəsizdir ki, bir gün həqiqət parıldayacaq, azadlıq əsasını, Birləşmiş Millətlər prinsipini və insan haqlarını tutan tərəf qalib gələcəkdir. Bu qalibiyyət günəşi, qızıl istibdad zülmü altında inləyən əziz vətənimizdə 1918-in 28 Mayısı kimi yenidən doğacaqdır. Buna qətiyyən şübhə etməyiniz , vətəndaşlar.”(M.Ə.Rəsulzadə)
Bu gün Onun doğum günüdür. Onun işıq dolu həyatından bu günümüzə qədər gələn yol 128 illik bir tarixdir. Onun adı Azərbaycanın var olduğu tarix boyunca əbədi yaşayacaq. Onun adı bir millətin istiqlaliyyəti, azadlıq mübarizəsi və müstəqillik savaşında qürurla xatırlana biləcək ən böyük addır. Şərqdə ilk demokratik müstəqil dövlətin yaradıcılarından biri, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin rəhbəri Məmməd Əmin Rəsulzadə. Yaşadığı ömür yolu bir millət üçün şərəf nümunəsi olan böyük şəxsiyyət. Qanıyla, canıyla, bütün varlığıyla Azərbaycan olan bir millət fədaisi. Həyatı mübarizələrdə, keşməkeşlərdə, alovlarda, mühacir yollarında yana-yana, Azərbaycan eşqinə əriyə-əriyə tamamlanan bir insan.

Əqidə yoldaşı Ə.M.Topçubaşova ünvanladığı məktubların birində yazırdı: “Siyasi cəhətdən boğulan, iqtisadi əsarətdə olan, etnoqrafik cəhətdən yad elementlər tərəfindən zorlanan bədbəxt xalq mənən daha çox pozulur, saxta doktrinaların məharətlə qurduğu riyakarlıq, yalan, zorakılıq, təqib və qan torlarında boğulur”.
Onun rəhbərlik etdiyi böyük bir ziyalı ordusu şərqin ilk dünyəvi dövlətini qurdu, yoxdan bir bayraq var etdi, bu millətə istiqlal səadəti dadızdırdı. O milli dövlət heyf ki, 1918-ci ilin mayın 28-dən 1920-ci ilin aprelində rus bolşevikləri Azərbaycanı işğal edənə kimi duruş gətirə bildi. Amma bir simvol, bir model olaraq ürəklərdə əbədi iz qoydu. O izin arxasınca gedən arzular uzun illər sonra həmin üçrəngli bayrağı yenidən göylərə ucaltdı. M.Ə.Rəsulzadə elə böyük bir şəxsiyyətdi ki, düşmənləri belə ona rəğbətini gizlədə bilmədi. 20-ci il hadisələrindən sonra o, Lahıcda həbsə alındı. Həbs xəbəri həmin ilin noyabrında Stalinə çatdı. Stalin heç kəsə xəbər vermədən Bakıya gələrək, XI Ordunun xüsusi şöbəsinin rəisi V.Pankratova RSFSR Millətlər komissarlığı adından göstəriş verdi və həbsxanaya gedərək M.Ə.Rəsulzadənin qarşısında öz tarixi borcunu yerinə yetirdi. O, M.Ə.Rəsulzadəni özü ilə birlikdə Moskvaya apardı, RSFSR Millətlər Komissarlığında mətbuat müvəkkili vəzifəsinə təyin etdi. M.Ə.Rəsulzadə eyni zamanda Moskvada Şərqşünaslıq institutunda fars dilindən dərs deməyə başladı. Amma özünü əsirlikdəki kimi hiss etdiyi və bir müddət sonra həyatına olan təhlükəni duyub gizli şəkildə Moskvanı tərk etdi.
Fədakar, mücahid və örnək bir insan...
Ömrünün qalan hissəsini müxtəlif qürbət ölkələrdə yaşayan Rəsulzadə kim olduğunu onun haqqında söylənən fikirlərdən də görmək mümkündür. Bir zamanlar Rəsulzadə ilə birgə Iran inqilabının əsas rəhbərlərindən olan, sonradan şah recimi tərəfdarına çevrilən Seyid Həsən Tağızadə yazırdı: “Rəsulzadə bütün ömrüm boyunca Şərq dünyasında tayına rastlaşmadığım, mübaliğəsiz söyləyə biləcəyim fövqəladə nadir insanlardan biri idi. Məmməd Əmin bəy tərbiyəli, qüvvətli və sağlam məntiq sahibi, təmiz qəlbli, doğru sözlü, mətanətli, tam mənasıyla dürüst, fikir və yoluna dərin bir inam bəsləyən fədakar, mücahid və örnək bir insandı. Belələrinə zəmanəmizdə və hələ bizim tərəflərdə rast gəlmək mümkün deyildi”.
O, həyatını başa vurduyu mühacirət illərində bir gün də Azərbaycansız nəfəs almadı. Getdiyi hər yerdə, düşdüyü hər mənzildə Azərbaycanın səsini duyurdu. Bir gün həqiqətin yerini tapacağına, haqqın qələbə çalacağına inanaraq duyurdu öz candan artıq sevdiyi xalqının səsini. “Azərbaycan istiqlal mübarizəsi olduğu kimi davam edir... Çeka zirzəmiləri mücahidlərlə dolur, yeni nəsil isə istila reciminin güclənməsinə baxmayaraq, milli idealın arxasıycan gedir. Bununla bərabər, Azərbaycanın mübarizəsini bir an da dayanmadan bütün dünyaya çatdırmaq ehtiyacındayıq, ...Azərbaycan hərəkatı təbii ki, səsi kəsilmiş qala bilməz!”-deyə səslənirdi mühacirətdən Rəsulzadə.
Azərbaycan tarixində ilk dəfə Azərbaycançılıq-vətənçilik, türkçülük-millətçilik ideyasını ideologiya səviyyəsinə qaldıran bir dövlətin yaradıcılarından idi. O, Azərbaycan bayrağında əks olunan üç rəngi-türkçülüyü, dünyəviliyi və islam inancını bir araya gətirən və onu hökumətin fəaliyyətində uğurla tətbiq edən bir siyasi komandanın rəhbəri idi Rəsulzadə.
Böyük öndər mühacirət həyatında həmvətənlərinə yardım etmək üçün ən böyük təhlükələri belə gözə almışdı. O, “Çağdaş Azərbaycan tarixi” əsərində yazırdı: “1942 və 1943-cü illərdə Almaniya Xarici Işlər Nazirliyinin dəvətilə digər qafqazlı siyasi emiqrantlarla birlikdə Berlinə getdiyim zaman biri mənfi, digəri müsbət iki şeyə şahid oldum. Hitler Almaniyasının mövqeyi bütün milli məsələlərdə olduğu kimi, Qafqaz məsələlərinə olan münasibətdə də mənfi idi. Berlindən milli mübarizəmizin əsaslarını tanımasını gözləmək əbəsdi. ”Ali irq"in nəzəriyyəçiləri ilə Polşadakı, Ukraynadakı və işğal olunan başqa məmləkətlərdəki alman praktikləri ən kiçik ümidə belə, yer vermirdilər. Üzərimizə düşən yeganə vəzifə milli haqlarımızı və istiqlal davamızı tanımayan bir hökumətlə birgə fəaliyyətin baş tutmayacağını təsdiq edərək meydandan çıxmaqdı. Elə də etdik. 1943-cü il, 5 avqust tarixli bir memorandum imzalayaraq Berlini tərk etdik".
Buradan aydın görünür ki, M.Ə.Rəsulzadənin Almaniyaya yollanmaqda məqsədi Ikinci Dünya müharibəsi zamanı yaranan şəraitdən Azərbaycanın müstəqilliyinin bərpası naminə faydalanmaq olub. Hitler Almaniyası M.Ə.Rəsulzadəni kommunizmə qarşı savaşda əməkdaşlığa dəvət etdikdə, öndərimiz bu təkliflə yalnız Azərbaycanın “milli haqları və istiqlal davasının” tanınması şərtilə razılaşacağını bildirib.
Son nəfəs də Azərbaycan!
1945-ci ildə M.Ə.Rəsulzadə təhlükəli bir vəziyyətdə Rumıniyadan Almaniyaya qayıdır. O, “müharibə qurtardı” deyib, sevincək halda Vətənə - Azərbaycana qayıdan əsirlərə kömək etməyə tələsir. Artıq Amerikadan alınıb aparılan əsirlər arasında yüzlərlə azərbaycanlı da Stalinin əmri ilə öldürülür. M.Ə.Rəsulzadə bir qrup azərbaycanlını başına toplayıb onları xilas etmək üçün yollar arayır. Ilk olaraq, Amerika, Ingiltərə hökumətlərinə göndərdiyi bəyanatlarda həmin dövlətlərin rəhbərlərinə başa salır ki, Stalin sizdən alıb apardığı əsirləri güllələyir, buna mane olmaq lazımdır...
M.Ə.Rəsulzadə azərbaycanlı əsirləri xilas etmək məqsədilə Azərbaycan Demokrat Birliyi adlı cəmiyyət də qurur. Cəmiyyət adından bütün əsirlərə müraciət olunur ki, təbliğata aldanıb Vətənə dönməyə tələsməsinlər, orada onları ölüm cəzası gözləyir; azərbaycanlı əsirlər özlərinə müvəqqəti yaşayacaqları bir ölkə seçə bilərlər, cəmiyyət onların Türkiyədə, hətta Amerikada məskunlaşmalarına yardım edəcək. Bu iş bəhrəsini verir. Azərbaycanlı əsirlərin müəyyən hissəsi geri dönməyə tələsmir və yüzlərlə azərbaycanlı xilas edilir.
Azərbaycanı yenidən azad görmək onun yeganə arzusu idi. Bunun üçün hər şeyə hazır idi: “Istibdad - bir nəfərin, yaxud bir dəstənin ölkəni kefi istədiyi kimi idarə etməsi deməkdir... Ilahi, havaxtacan bizlər - millətimizin dərdini və dalda qalmağını özümüzə vəzifə biləcəyik? Məgər bizlərə tərəqqi etməyə maneə vardır? Bəli, vardır! Nə şeydi bizə mane olub? Hümmətsizlik, təkəbbür və qürur...”.
Amma Azərbaycanda onların qaldırdığı üçrəngli bayrağa sahib çıxan insanların da mütləq gələcəyini bilirdi. O, tarixin yetişdirdiyi bərabəri olmayan şəxsiyyətlərdən biri, Azərbaycan üçün əvəzsiz millət fədaisi idi. Son nəfəsində belə “Azərbaycan, Azərbaycan, Azərbaycan” pıçıldayan bir fədai”.
“Azadlıq”ın Araşdırmaçı Jurnalistlər Qrupu
KIV-ə Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap edilir
----------------------------------
qaynaq : azadliq.info

Ey gənclik! Ey əsrimizin Siyavuşunun böyümüş oğlu!

2012-01-31T09:41:00.002+04:00

Ey gənclik! Ey əsrimizin Siyavuşunun böyümüş oğlu!
Sənin öhdəndə böyük bir vəzifə var.
Səndən əvvəlki nəsil yoxdan bir bayraq, müqəddəs bir ideal rəmzi yaratdı.ÿ Onu min müşkülatla ucaldaraq dedi ki: “Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz!”.
Bunu deyərkən o, bugünkü öksüzanə mənzərəni hesaba almamış deyildi.ÿ Bu, onun tərəfindən təsəvvür olunmuşdu. O, sənin o zaman bu bayrağı gəncÿ çiyinlərinə alıb məsumanə bir tərzdə küçə-küçə dolaşaraq: “irəli, irəli, Azərbaycanÿ əsgəri” deyə əsgər kimi addım atmağını görmüşdü və bu sözü cəsarətlə söyləmişdi.
Əlbəttə ki, sən onun bu ümidini qırmayacaq, bu gün parlament binasıÿ üzərindən Azərbaycan türklərinin yanıqlı türkülərinə mövzu olmuş, ürəklərinə ÿenmiş bu bayrağı təkrar o bina üzərinə dikəcək, Böyük Dəmirçinin geri dönüşünüÿ görüncə onun tərəfinə keçəcək, ya qazi, ya da şəhid olacaqsan!.
Lahıc, iyul 1920
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə

Bu gün Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin doğum günüdür (VİDEO)

2012-01-31T09:40:00.000+04:00

Bu gün şərqdə ilk demokratik respublikanın - Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin banisi olmuş Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin doğum günüdür. Görkəmli dövlət xadimi olan Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 128 il əvvəl 1884-cü il yanvarın 31-də Bakının Novxanı kəndində anadan olub. Qeyd edək ki, siyasətlə hələ gənc yaşlarından maraqlanan Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ilk siyasi təşkilatı - “Müsəlman gənclik təşkilatını” 1902-ci ildə 18 yaşında qurub. 1917-ci ildə isə “Müsavat” partiyasının Bakıda keçirilən birinci qurultayında sədr seçilib. O Azərbaycan Demokratik Respublikasının yaradıcılarından biridir. Qısa ömür sürən bu dövlət 1920-ci ilin aprelində sovet qoşunlarının müdaxiləsi ilə süqut edir. Elə həmin il Rəsulzadə qırmızı ordunun əsgərləri tərəfindən Lahıc kəndində həbs olunur. 1922-ci ildə isə Rəsulzadə SSRİ sərhədlərini həmişəlik tərk edib.

1932-ci ildən M.Ə.Rəsulzadənin fəaliyyətinin Avropa dövrü başlayır. Bu illərdə o, Almaniyada “İstiqlal” qəzetini, “Qurtuluş” jurnalını nəşr etdirir, Polşada isə milli Azərbaycan nəşriyyatını yaradıb polyak dilində “Azərbaycan müstəqillik uğrunda mübarizədə” kitabını çap etdirir. 1934-cü ildə Ə.Topçubaşov Parisdə vəfat edəndən sonra mühacirət həyatının ağır şərtlərinə baxmayaraq M.Ə.Rəsulzadə bütün mühacirləri bir araya gətirmək istiqamətində də çalışır, hamını Azərbaycanın müstəqilliyi probleminin həlli mücadiləsinə çağırır.

İkinci dünya savaşı dövründə isə M.Ə.Rəsulzadə minlərlə əsir düşmüş azərbaycanlı həmvətənini xilas edir, almanlarla danışıqlar aparır. 1943-cü ilin avqustunda isə Almaniyanın Azərbaycanın müstəqilliyinə və ayrı-ayrı xalqların azadlığına sayğı göstərmədiyinə əmin olub bu ölkədən uzaqlaşır.

İkinci dünya hərbindən sonra bir müddət Almaniyanın ABŞ-ın nəzarətində olan hissəsində yaşadıqdan sonra, 1948-ci ildə Türkiyəyə qayıdır. 1949-cu ildə Ankarada Azərbaycan Kültür Dərnəyini yaradır, azərbaycanlıları bir təşkilat ətrafında birləşdirir. 1952-ci ildə M.Ə.Rəsulzadənin birbaşa rəhbərliyi ilə “Azərbaycan” jurnalı nəşr edilməyə başlayır. Bu illərdə o, başda ABŞ dövləti olmaqla Qərbin SSRİ-yə qarşı yürütdüyü “soyuq müharibə” proqramına dəstək verir, “Amerikanın səsi”, “Azadlıq” radiolarında sovet dövlətini və kommunist rejimini tənqid edir.

M.Ə.Rəsulzadə 1955-ci il martın 6-da Türkiyənin Ankara şəhərində vəfat edir, “Əsri” məzarıstanlığında dəfn edilir. M.Ə.Rəsulzadə 71 yaşında dünyadan köçərkən son olaraq üç dəfə “Azərbaycan, Azərbaycan, Azərbaycan” deyib.

--------------------------------
qaynaq : anspress.com

Rəsulzadəyə növbəti ağlasığmaz qadağa

2011-08-22T09:34:00.000+05:00

Azərbaycanın banisi haqqında film çəkmək, tədbir keçirmək dövlətin ideologiyası ilə ziddiyət təşkil edirmiş

Mehriban Vəzir: «Bu cür münasibət nankorluğun ən son həddidir»

Mədəniyyət və Turzim Nazirliyi Xalq Cümhuriyyətinin banisi Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ilə bağlı film çəkməyi və tədbirlər təşkil etəyi qadağan edib.
Bu barədə “Bizim Yol” qəzetində dərc olunan məlumatda bildirilir ki, qadağa ilə bağlı ölkədə fəaliyyət göstərən bütün kinostudiyalara, nazirliyin idarələrinə təlimat göndərilib. Nazir Əbülfəz Qarayevin imzası ilə göndərilən təlimatda Rəsulzadə ilə bağlı tədbirlərin dövlətin hazırkı ideologiyası ilə ziddiyyət təşkil etdiyi qeyd olunub.

Ictimai Palatanın Koordinasiya Şurasının üzvü Mehriban Vəzir hesab edir ki, Rəsulzadəyə qarşı bu cür münasibət nankorluğun ən son həddidir: “Heyrətamiz bir şeydir. Başqa heç nə ilə qalmasalar da, bu çirkin hərəkətləri ilə tarixdə qalacaqlar. Indiyə qədər sevməməyin, yasaqların şahidi olmuşuq. Amma işə bu həddə möhür vurmaq, yasaq qoymaq ağlasığmazdır. Eynilə bolşevizm xətti ilə gedirlər. Bu yolun necə olduğa isə tarixdən hamıya bəllidir. Bu qədər nankorluğa, savadsızlığa, uzağı görməməyə ancaq təəssüf etmək olar”.
M.Vəzirin sözlərinə görə, Azərbaycan dövlətinin ideologiyasında Rəsulzadənin yer almaması mümkün deyil: “Azərbaycanın, dövlətçiliyin ideologiyası elə Rəsulzadə özü deməkdir”

---------------------------
qaynaq - azadliq.info

M.Ə.Rəsulzadənin Lahıcda qaldığı ev

2011-08-05T09:12:00.002+05:00

Azərbaycan Demokratik Respublikasının banisi Məmməd Əmin Rəsulzadənin gizli yollarla Lahıca gəlib sığındığı evin indiki sahibi elə həmin ildəcə doğulmuşdu.

92 yaşlı Ənvər Balayev Lahıcda orta məktəbdə riyaziyyat müəllimidir. Lahıcın ən yaşlı sakininin evində 1920-ci ildə Məmməd Əmin Rəsulzadə 3 gün yaşayıb.

Sovet hakimiyyəti qurulanda, Rəsulzadə təzyiqlərdən dolayı gizlənmək məcburiyyətində idi. Dəqiq rəqəm olmasa da, Ənvər Balayev də gəzən söhbətlərə istinad edib deyir ki, o, Lahıcda 2 ay 17 gün yaşayıb.

«RƏSULZADƏ BU EVDƏ 3 GÜN QALIB»

Ənvər Balayev danışır ki, o, indiki evini Rəsulzadəni burda gizlədən çarvadar Kərim kişidən alıb:

«Bir kişi vardı, Kərim kişi. Mənə dedi ki, sənin aldığın bu evdə bilirsən kim olub? Pıçıldadı ki, Məmməd Əmin Rəsulzadə bu evdə 3 gün qalıb. Yavaş-yavaş Sovet dövründən danışırdı mənə, Deyirdi ki, bu evin yiyəsi Kəblə Qulamla Şamaxıda çarvadarlıq ediblər. Kəblə Qulam ona gəlib deyib ki, «yetim, iki abırlı adam gəlib Bakıdan. Lahıca getmək istəyir. Yükləri qoyaq burda, aparıb onları Lahıca yerləşdirək». Həmin şəxsləri Basqal tərəfdən götürüblər. Lahıca atla gəlib çıxıblar. İki yoldaş olublar. Biri Məmməd Əmin Rəsulzadə, ikincisi isə onun yaxın sirdaşıAbbasqulu Kazımzadə».

Lahıca səfər Abbasqulu Kazımzadənin Məmməd Əminə gətirdiyi bəd xəbərlə bağlı olur. Xəbərə görə, Bakıda artıq onun həbsi barədə qərar verilib. Novxanını tərk edib Gürcüstana yola düşmək qərarı verilsə də,

Rəsulzadənin qeydlərində deyilir ki, «Hadisələr və təsadüflər bizi bir çox dağları və dərələri gəzdirdikdən sonra Şamaxı qəzasında Lahıc adında tanınmış bir qəsəbədə saxlanmaq məcburiyyətində buraxmışdı».

«ƏSRİMİZİN SƏYAVUŞU» NECƏ YAZILDI?

Rəsulzadə Lahıcda da təqiblərdən ehtiyatlandığı üçün davamlı olaraq bir evdə yaşamayıb. Ənvər Balayev sözünə davam edir:

«Bu ev dağılmışdı, sonra mən birtəhər bərpa elədim. Rəsulzadə sonra burdan gedir Ağabala Qasımov adlı savadlı bir adamın evinə. Rəsulzadə «Şahnamə»ni də orda tapıb oxuyur, orda «Əsrimizin Səyavuşu»nu da başlayır yazmağa. Ondan sonra ordan başqa evlərə də keçir. Lahıcda bir neçə ev dəyişib».

Burdaca yazılmağa başlayan «Əsrimizin Səyavuşu» əsərində Rəsulzadə Lahıcda qonaq saxlanması barədə qeydlərini də yazır:

«Artıq Lahıcda qala bilmirdik. Evlərində müsafir olduğumuz vətəndaşların bir qismi qaralanmış, kənd ümumi gözətləmə təhdidi altında qalmışdı. Bir an əvvəl Lahıcı tərk etmək gərək idi. Boşa çıxan iki təşəbbüsdən sonra dağlıq sahədən enib ovalığa gəlmişdik. Keçdiyimiz kəndlərdən birisində qaralama halında olan «Səyavuş»un üzünü köçürtdüm».

NİYƏ LAHIC?

Ənvər Balayev Rəsulzadənin Lahıca pənah gətirməyinin 3 səbəbindən danışır. Birincisi, Lahıcda Müsavatın möhkəm dayağı olub. Lahıclı Rəsul Rəhimoğlu isə Müsavatın Lahıcdakı rəhbəriymiş. Bundan başqa, Rəsulzadənin qızı lahıclı müsavatçı Daməd Hacımüslümoğlu ilə ailə qurubmuş. Və son səbəb Lahıcın təbii şəraiti.

«Rəsulzadə həmişə bolşeviklər tərəfindən təqib edilib. Axırda görüb mümkün deyil, bu çaydan o tayda bir Pirəğan kəndi var, ordan Cəmşid adlı bir diribaş kişini çağırırlar. Rəsulzadə onunla birlikdə Maçaxı kəndinə gedir. Maçaxıdan da çıxıb özünü Müsüslüyə, ya da Ucara çatdırmaq istəyib. Qaraməryəmdə onu yaxalayırlar. Qaytarırlar həmin yolla yenə Lahıca. Yenə Lahıcdan aparırlar Şamaxıya. Şamaxıdan Bakıya və ordan da Bayıl türməsinə», - deyə Ənvər Balayev davam edir.

RƏSULZADƏYƏ DƏSTƏK OLMUŞ LAHICLILAR

Rəsulzadənin Lahıcda həbs olunması xəbəri İosif Stalinə çatan kimi o, işlərini buraxıb birbaşa Bakıya üz tutur. Ənvər müəllim danışır ki, Rəsulzadənin Stalini iki dəfə ölümdən qurtarması onun köməyinə çatır:

«Cavab olaraq o, da heç olmasa, bir dəfə dadına çatır. Götürüb aparır Moskvaya. Moskvada nə iş verir, Rəsulzadə qəbul eləmir».

Rəsulzadəyə evində sığınacaq verən lahıclıların aqibəti də yaxşı olmayıb. «Əsrimizin Səyavuşu» əsərində isə müəllif qeyd edir ki, əsərinin meydana gəlməsinə görə minnətdar olduğu Lahıcdakı kitabxana sahibinin və digər kəndlilərin adlarını çəkib təşəkkür edə bilmir.

Ənvər Balayev isə deyir ki, həmin dövrdə kəndlilərə ciddi bir təzyiq olmasa da, sonralar Rəsulzadəyə görə bir neçə adama söz gəldi, amma təqib və təzyiqlər lahıclıları sözündən döndərmədi.
------------------------------

qaynaq - azadliq.org

Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsi

2011-06-20T14:25:00.001+05:00

1918-ci il mayın 28-də Azərbaycanın müstəqilliyi elan olundu. Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsi Azərbaycan Milli Şurasının 24 üzvünün səsverməsi ilə qəbul olundu:

Azərbaycan Milli Şurasının qəbul etdiyi “İstiqlal Bəyannaməsi”ndə deyilirdi:

1. Bu gündən etibarən Azərbaycan xalqı həqqi-hakimiyyətə malik olduğu kimi, Cənub-Şərqi Zaqafqaziyanı əhatə edən Azərbaycan da tamhüquqlu müstəqil bir dövlətdir.

2. Müstəqil Azərbaycan dövlətinin idarə forması Xalq Cümhuriyyətidir.

3. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti bütün millətlərlə, xüsusilə qonşu olduğu millətlər və dövlətlərlə mehriban münasibətlər yaratmaq əzmindədir.
......

4. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti milliyyətindən, məzhəbindən, sinfindən, silkinden və cinsindən asılı olmayaraq öz sərhədləri daxilinde bütün vətəndaşlarına siyasi hüquqlar və vətəndaşlıq hüququ təmin edir.

5. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti öz ərazisi daxilində yaşayan bütün millətlərin sərbəst inkişafı üçün geniş imkanlar yaradır.

6. Müəssislər Məclisi toplaşana qədər Azərbaycanın başında xalqın seçdiyi Milli Şura ve Milli Şura qarşısında məsuliyyət daşıyan müvəqqəti hökumət durur.

RƏSULZADƏNİN ƏMANƏTİ

2011-06-20T08:50:00.000+05:00

Bayandır sokak 2, 37 taksim, 6 Kızılay, Ankara. Bu ünvanda balaca bir Azərbaycan yerləşir. Həm də bu Azərbaycan 1918-ci ildə qurulmuş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini özündə yaşadır. Buradakı Azərbaycan Kültür Dərnəyi Şərqdə qurulmuş ilk demokratik cümhuriyyətin simvollarını, tarixini, onun qurucularının ideyalarını hər zaman qoruyub saxlamağa, yaşatmağa, gələcək nəsillərə ötürməyə çalışıb. 1949-cu ilə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin başçılığı ilə yaradılan Azərbaycan Kültür Dərnəyinin ofisində qəribə ab-hava var.

Oradakı insanlarla söhbət edəndə, otaqları gəzəndə, arxiv materiallarını vərəqləyəndə adama elə gəlir ki, illərlə mühacirətdə Azərbaycanın müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparan Rəsulzadə və onun silahdaşları ilə söhbət edirsən. Azərbaycan Kültür Dərnəyin ofisində o zaman mühacirətdə yaşayan və Azərbaycan uğrunda mübarizə aparan dəyərli soydaşlarımızın iztirabları, ağrı-acıları duyulur, oradakı sənədlərə, arxiv materiallarına nəzər salanda həmin şəxslərin nə qədər böyük işlər gördüyü, hansı yollardan keçdiyi, necə böyük amallar uğrunda mübarizə apardıqları görünür.
Qapını açan şəxsin kimliyini sonra öyrəndim - Azərbaycan Kültür Dərnəyinin İdarə Heyətinin üzvü Səlcuq Önal. Dərnəyin baş katibi Tuncer Kırhan Azərbaycandan gəldiyimi və “Yeni Müsavat” qəzetindən olduğumu bilən kimi mənimlə ən yaxşı söhbət edə biləcək şəxsin elə S.Önal olduğunu deyir. Dərhal Azərbaycan Kültür Dərnəyinin başqanı Cəmil Ünalı xəbər alıram. Bir neçə gündür xəstə olduğunu və dərnəyə gələ bilmədiyini deyirlər.
Daha sonra S.Önaldan öyrənirəm ki, dərnəyin İdarə Heyətinin 11 üzvü var. S.Önal özü 33 ildir İdarə heyətinin üzvüdür. Eyni zamanda Bakı-Türk Federasyonunun baş katibidir. Onunla dərnəyin indiki durumu, fəaliyyəti, gələcək planları, Azərbaycanla əlaqələri və sairə barədə danışdıq.
S.Önal bildirdi ki, dərnəyin əsas fəaliyyəti Azərbaycana, Türkiyəyə yönəlik tədbirlər keçirmək, tarixi dəyərləri qoruyub saxlamaq, milli bayramları qeyd etmək, tarixi həqiqətləri üzə çıxarmaq, mədəni irsi qoruyub saxlamaq və digər bu kimi məsələlərdən ibarətdir: “Bu dərnək bizə Azərbaycan, millət, dövlət davası aparmış böyük, mübariz kişilərdən əmanət qalıb. Bunu yaşatmaq, Rəsulzadə kimi böyük öndərimizin ideyalarının, amallarının geçəkləşməsi uğrunda işimizi davam etdiririk. Məqsədimiz Azərbaycan üçün iş görmək, Xocalı, 31 mart soyqırımları ilə bağlı iş aparmaq, Dağlıq Qarabağ problemi ilə bağlı həqiqətlərin dünyaya çatdırılmasında soydaşlarımıza yardımçı olmaqdır”.
S.Önalın sözlərinə görə, dərnəyin “Azərbaycan Türk Kültür Dərgisi” adlı jurnalı çıxır: “Bu jurnal 1952-ci ildən nəşr olunur. O zamanlar "Azərbaycan" adı ilə nəşr olunurdu. Sonradan dəyişdi. Arxiv sənədlərinə baxanda görürük Rəsulzadə və silahdaşları o zaman nə qədər böyük işlər görüblər. Nə qədər çətinliklər və məhrumiyyətlər içərisində Azərbaycan davası aparıblar və bu jurnalı nə qədər maddi sıxıntılar içərisində çıxarıblar. Onların heç biri maddi baxımdan zəngin olmayıblar, amma ideyaları o qədər böyük, mübarizə eşqi o qədər güclü olub ki, ən ağır şərtlər altında Azərbaycan davası aparıblar, hələ də qiyməti tam verilməyən mücadilə veriblər. Arxiv sənədlərini vərəqləyəndə, o dövrdə onların gördüyü işlərlə bağlı materialları oxuyanda bəzən mən saatlarla bu otaqda ağlamışam. O insanlar nə qədər əzab-əziyyət, iztirablar çəkiblər. İndi nə var ki, Türkiyədə Azərbaycan haqda danışmağa. Rəsulzadənin dövründə, lap elə 80-cı illərdə burda Azərbaycan davası aparmaq o qədər də asan deyildi. Hərə bir tərəfdən təzyiq edirdi. Hələ bizim fəaliyyətimiz dövründə İran və Rusiya səfirlikləri bu dərnəyin qapadılması üçün dəfələrlə Türkiyəyə nota veriblər. Amma biz mübarizəmizdən dönmədik, babalarımızın bizə əmanət qoyub getdiyi Azərbaycan davasını davam etdirdik və elə bir vəziyyət yarandı, 80-ci illərdə biz küçəyə çıxıb “Rədd olsun Rusiya!”, “Rusiya Azərbaycandan əlini çək!” deyəndən beş dəqiqə sonra 2 min nəfər bizə qoşulub meydana çıxırdı. Amma indi bu şüarla meydana çıxsaq hamı bizə gülər. Tarix şərtləri dəyişdirir".
S.Önalın sözlərinə görə, jurnalı yalnız öz güclərinə nəşr etdirirlər. İmkan olanda ayda bir dəfə, olmayanda isə bir neçə aydan bir çıxarırlar: “Quzey və Güney Azərbaycandan olan tələbələr gəlib burda arxiv sənədləri ilə işləyirlər, Azərbaycandan olan müəllimlər burda araşdırma aparırlar. Azərbaycanda dostlarımız var. Bunların öndə gələnləri arasında Müsavat Partiyasının başqanı İsa Qəmbər, AXCP sədri Əli Kərimli, "Yeni Müsavat" qəzeti və başqaları var. Azərbaycandakı vəziyyətdən xəbərdarıq və durumun düzəlməsini, ölkənin daha da inkişaf etməsini istəyirik. Bu dərnəkdəki fəaliyyətimiz tam təmmənasızdı. Hamımız demək olar dövlət işində çalışırıq. Amma bununla belə həftənin 6 günü dərnək açıq olur və hamımız gəlib burda hansısa bir işlə məşğul oluruq. Burdan fikir çıxır, bura bizə əmanət olunan fikir mərkəzidi".
S.Önal Müsavatın yüz illik yubileyinə hazırlaşdıqlarını dedi. Onun sözlərinə görə, hər il Azərbaycanın milli bayramı və digər tarixi günlər qeyd olunur, müxtəlif aksiyalar keçirilir: “Məsələn Bursada Türkiyə-Ermənistan futbol matçında yaşanan bayraq qalmaqalından sonra bizim Bursa şöbəmiz orada minlərlə bayraq payladı”.
Daha sonra dərnəyin otaqlarını gəzirəm. Divarlardan Atatürkün, Rəsulzadənin, Elçibəyin, dərnəyin başqanı olmuş şəxslərin, Azərbaycanın məşhur şair və yazıçılarının, 1937-ci ildə repressiyaya məruz qalan ziyalılarımızın portretləri asılıb. Onu da öyrənirəm ki, bir neçə gün öncə mərhum prezident Əbülfəz Elçibəyin xanımı və oğlu da bu dərnəyə baş çəkiblər.
S.Önal bu barədə danışmaq istəməsə də, mən aldığım məlumatlarım əsasında ondan bu dərnəyə alternativ qurumlar yaratmaq cəhdlərinin arxasında hansı qüvvələrin dayandığını soruşdum. O isə belə məsələlərin olduğunu, amma bunun üstünə getmək istəmədiyini bildirdi.
Dərnəkdəki söhbətimizdən sonra Əsri Məzarlığına yollandıq. Məzarlıq o qədər böyükdür ki, küçələrə bölünüb.
Rəsulzadənin məzarı olan küçəyə isə Azərbaycan Kültür Dərnəyinin təşəbbüsü ilə 28 may küçəsi adı verilib. Rəsulzadənin anıt qəbiri bu məzarlıqda yeganə anıt qəbirdir.
Səlcuq bəy dedi ki, vaxtaşırı bu məzarı ziyarət edərək mənəvi rahatlıq tapırlar: “Hələ sovetlər dönəmində bu məzar bizim ziyarətgahımız idi. Bura gəldiyimizin mində birini doğma babalarımızın məzarına getməmişik. Tanıdığımız, tanımadığımız insanlar bura gəlir, məzar daşını öpüb qucaqlayır, onunla söhbət edirlər, sonra da kiçik kağız parçalarına sözlər yazılmış notları məzar daşına yapışdırıb gedirlər. Bu məzar bizim müqəddəs məbədimizdir”.
Beləcə, biz də Rəsulzadənin məzarı qarşısında sayğı duruşuna keçir, cümhuriyyətimizin və bayrağımızın banisinin qarşısında baş əyib Əsri Məzarlığından ayrılırıq.

Zabil MÜQABİLOĞLU Bakı-Ankara-Bakı

------------------------------
qaynaq - musavat.com

Heydər Əliyev M.Ə. Rəsulzadənin şəkillərinin olmamasından şikayətlənir

2011-06-16T10:44:00.001+05:00

http://www.youtube.com/watch?v=yysx4fqd4Dc

UNUTDUQCA İTİRDİYİMİZ İNSAN MƏHƏMMƏD ƏMİN RƏSULZADƏ

2011-06-14T10:06:00.003+05:00

Novxanı kəndinin hörmətli adamlarından olan axund Hacı Molla Ələkbərlə ömür-gün yoldaşı Zal qızı Ziynətin evində iki övlad böyüyürdü: Məhəmməd Əmin və Şəhrabanu. Oğluna yaxşı təhsil verib bilik adamı etmək axundun ən böyük arzusu idi. Quranı mükəmməl oxuya bilən Məhəmməd Əminin dərin zəkası axundun diqqətindən yayınmırdı. Həqiqətən də o, yanılmamışdı.

1902-ci ildə 18 yaşlı Məhəmməd Əmin ilk siyasi təşkilatını – «Müsəlman gənclik təşkilatı»nı yaratdı. Bu, bir əsrə yaxın müstəmləkə rejimi altında inildəyən xalqın ağrılarını sağaltmağa çalışan ilk siyasi təşkilat idi. O vaxta kimi də mövcud üsul-idarəyə etiraz edənlər monarxiya qaydası ilə barışmayıb müxtəlif mübarizə formalarından istifadə etmişdilər. Daha çox qəzet yazıları və ədəbi əsərlərlə xalqı əsarətdən xilas etməyə çalışan çox şəxsiyyət olmuşdu. Lakin vahid proqramlı, işıqlı məqsədə xidmət edən geniş formalı bir təşkilat yaratmaq hünərini ilk dəfə 18 yaşlı Məhəmməd Əmin Rəsulzadə göstərdi. Sonradan «Hümmət» adlı təşkilat da yaratdı. Bu təşkilata bir az sonra yolları başqalaşan Nəriman Nərimanov, Məşədi Əzizbəyov və qeyriləri də daxil idi.

Bakıda həm bolşeviklər, həm menşeviklər, həm də Məhəmməd Əminin başçılıq etdiyi «Hümmət» təşkilatı fəaliyyət göstərir. Hamısını yaxınlaşdıran bir yol var – çar hökumətini yıxmaq. Qalan sahələrdə fikir ayrılığı mövcuddur.

«O tarixlərdə çar rejimini devirmək üçün Qafqaziyada çalışan inqilabçı sosialistlər, bolşeviklər və menşeviklər ilə təmas halında idik. Bu partiyaların üçü də bizi öz tərəflərinə çəkməyə çalışırdı, biz onlara yanaşmırdıq. Günlərin bir günü Stalin bizi dəvət etdi…»

… Stalinlə ilk söhbətdə Məhəmməd Əmin daxilən narazı qaldı. Bunun başlıca səbəbi də Stalinin bolşevizmin əhvalından irəli gələn bir söz deməyi oldu.

«Onlara birləşməyimizi təklif etdi. Biz ona bolşevik nəzəriyyəsi və ruhunun məmləkətimizin ruh və yaşayış tərzinə uymayacağını söyləyib təklifini rədd etdik. Çıxarkən bizə: bir rus adı söyləyib «Filan adam da bizi dinləmədi. Biz onu təmizlədik» deyə cavab verdi. Biz isə: «Nə bacarırsınızsa edin» deyib ayrıldıq…» (M.Ə.Rəsulzadə)

Sonrakı mübarizə illərində Stalinə az köməyi dəyməmişdi. Fəhlələr arasında inqilabi təbliğat apardığına görə dövlətlilər Stalini neft quyusuna atmaq istəmişdilər. Məhəmməd Əmin onu ölümdən xilas etmişdi. 1908-ci ilin martında Stalin həbs edilir. Elə həmin ilin sentyabrında onun gizli şəkildə həbsxanadan qaçırılmağını təşkil edənlərdən biri Məhəmməd Əmin olur.

Bir dəfə polislər Stalinin izinə düşmüşdülər. Həbs olunmaq təhlükəsi vardı. Novxanıya qaçıb gələn Stalini burada da bərk axtarırdılar. Məhəmməd Əmin evlərində neçə dəfə çörək kəsən bu adamı atasının axundluq etdiyi Novxanı məscidindəki minarənin altında gizlətmişdi.

Maral arvad isə (Məhəmməd Əminin analığı; Anası Ziynət xanım vaxtsız vəfat etdiyindən atası ikinci dəfə evlənmişdi) nəvələri ilə birlikdə Stalin cəlladları tərəfindən həbsxana divarları arasına atılanda şikayətlənə-şikayətlənə qaniçənlərə demişdi: «Gedin o bığlı oğlana (yəni Stalinə) deyin ki, Maral arvadı tutmuşuq. O adamı ki, neçə dəfə sənin qabağına çay gətirib, çörək qoyub».

Amma Stalin onu dəfələrlə ölümdən qurtaran bir adama – köhnə mübarizə dostu Məhəmməd Əminə borcunu qaytaracaqdı. Bütün bunlar çox sonralar olacaqdı.

Məhəmməd Əmini və onun silahdaşlarını narahat edib ağrıdan milliyyət məsələsi idi. Bu mövzudakı yazılarda bir sözü daha kəskinliklə işlədirdilər: istibdad. Yəni bir nəfərin, yaxud bir qrupun kefi istədiyi kimi xalqı idarə etməsi. Bu, ən zülmkar bir siyasətdir, adamları mənəvi böhrana sürükləyib məhv edir. İstəyini, arzusunu qırıb çilik-çilik edəndən sonra xalqı məhv etməyə nə var ki? Yaxud xalqın doğma dilində məktəbin olmaması, cəmiyyət açmağına, qəzet çıxarmağına icazə verilməməsi onun mənən ölümə gedib çıxması deyilmi? Xalqın ən zəif damarından yapışıb başını xırda işlərlə qatmaq və bu yolla öz hökmranlığını qoruyub saxlamaq çar imperiyasının başlıca siyasəti idi.

Ən qorxulusu müsəlmanların məzhəb ayrılığı – sünni, şiə söhbəti idi. Çar hökuməti müsəlmanlıların bu zəif yerindən bacarıqla istifadə edirdi. Lazım gələndə baş qatmaq üçün bu söhbəti ortaya atırdı. Hətta bu işi qızışdırmaq, daima gərginlik altında saxlayıb çəkişdirməkdən ötrü iki ayrı-ayrı idarə yaratmışdı: 1. Müftilik, 2. Şeyxülislamlıq. Tiflisdə yaradılan idarələrin yanında «Ömər» və «Əli» adları verilən məktəblər də açmışdı.

Xalq uzun illər boyu haqlarından belə məhrum edilmişdi. Şəhər bələdiyyə məclislərinin yarıdan çoxunu əksəriyyət təşkil edən azərbaycanlılar deyil, başqa millətlərin nümayəndələri təmsil edir. Bakıda, Gəncədə belə hallar mövcud idi.

Çar siyasəti azərbaycanlıları məhvə aparırdı. İstila etdiyi Qafqazda ikibaşlı siyasət oyunu oynayırdı. Qafqazdakı xristianlar orduya çağrıldığı halda, müsəlmanlılar bu hüquqdan məhrum idi.

«Məktəblərdə, hökumət divanxanalarında, məhkəmələrdə, qeyri-ictimai dairələrdə ancaq rus dili gərək işlənsin, tamam ibadətgahlar gərək rus ortodoks kilsəsinə mütih olsun və hər kəs, hər bir surətdə olsa da «basurmanlara» yadlara heç bir milli müsaidələr, məsələn, ana dilində məktəb açmaq, cəmiyyəti-xeyriyyələr, geşadi və qəzet nəşrinə izn verilməsin, özgə millətlər hər bir padşahlıq qulluqdan, böyük qulluqlardan məhrum edilsin və bunların hamısında bu firqənin məqsədi odur ki, bacardıqca Rusiya dairəsində olan millətləri ruslaşdırıb, bacardıqca Rusiyanı qeyri məzhəblərdən paklaşdırsın» (M.Ə.Rəsulzadə).

Sonrakı mübarizə illərində – 1908-ci ilin dekabrında gəldiyi bir qənaəti- «Həmişə zillətdə qalmaqdansa, birdəfəlik ölmək yaxşıdır» ömrünün sonuna kimi əlində əsas tutdu, həyat amalına çevirdi. Sürünə-sürünə yaşamağı qəbul etmədi və ağrılı-acılı bir həyat sürməyə məcbur oldu. Ömrünün sonrakı illərində də ona «çəkil bir yana, sakitləş» deyənlər az olmadı. Amma o, əqidə adamı idi və bu yoldakı təhlükələri əridib yox etməyə qadir idi. İstəyinə çatmaqdan ötrü son nəfəsinə kimi çarpışdı və xalqı zillətdən qurtarıb işıqlığa çıxarmaq üçün ürəyini məşələ döndərib başı üzərinə qaldırdı, qaranlıqları yara-yara irəlilədi. Bu ürək məşəlinin alovu haralarda görünmədi? İranda, Türkiyədə, Polşada, Almaniyada, Rumıniyada bu ürək alovlanıb işıq saçırdı. Bir parça çörəyə möhtac olanda belə ruhdan düşməyib son arzusuna doğru yol gedirdi. Bu qərib və tənha yolda xalqı əsarətdən qurtarmaq istəyi içərisinə güc verir, başı üzərində alovlandırdığı ürək məşəlini sönməz edirdi. Hələ 24 yaşında qəbul etdiyi «Həmişə zillətdə qalmaqdansa birdəfəlik ölmək yaxşıdır» sözünə ömrünün axırına kimi 1955-ci ilin baharına on altı gün qalana qədər sadiq oldu.

Bu dövrdə apardığı inqilabi mübarizədə milli istiqlaliyyət fikrini formalaşdırır, Azərbaycana «muxtariyyət» ideyasını irəli sürürdü.

Çar üsul-idarəsinin müdafiəçiləri bu «qorxulu» adamı təqibə başladılar. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə doğma yurdunu tərk etmək məcburiyyətində qaldı. Bu zaman ömrünün 24-cü ilini başa vururdu.

Təqibdən yaxa qurtarıb pənah apardığı yer İran torpağı oldu.

Bu vaxtlar İranda məşrutə inqilabı alovlanırdı. Burada onun Avropa təhsili görmüş ziyalı dostları vardı. 1910-cu ildə İran ziyalıları ilə birgə İran demokrat partiyasının əsasını qoydular. Partiyanın orqanı kimi «İranenoy» («Yeni İran») qəzeti nəşr edilməyə başladı. 26 yaşlı Məhəmməd Əmin Rəsulzadə qəzetin baş redaktoru idi. Qəzeti redaktə etməklə yanaşı o, tez-tez məqalələr, şeirlər çap etdirir, baş verən hadisələri izah edib xalqa çatdırırdı. Müasir Avropa qəzetçilik peşəsini İrana gətirən və inkişaf etdirən Rəsulzadədir.

Şahın çar Rusiyası ilə birləşən qüvvələri məşrutə hərəkatını qan içində boğdu. Edamlar, qətllər, hürriyyət yolunda şəhid olanların axan qızıl qanı… Məşrutə hərəkatının tərəfdarları istibdada məruz qaldılar.

Belə vəziyyətdə İranda qalmaq təhlükəli idi. Məhəmməd Əmin Rəsulzadəni təkcə İran hökuməti deyil, həmçinin Çar Rusiyası da axtarır, həbs etməyə çalışırdı. Çünki Məhəmməd Əmin Rəsulzadə adı həm İran, həm də Çar Rusiyası üçün qorxulu idi. Böyük mühərrirlik və siyasi təbliğatçılıq bacarığı olan Məhəmməd Əmin Rusiya və İranda mövcud quruluşa qarşı mübarizə aparmış, başına çoxlu adam toplamışdı. Onun həmfikirləri çox idi və xalqın müəyyən təbəqələri arasında güclü nüfuzu vardı. Belə adamları «zərərsizləşdirmək» lazımdı.

Təzyiqin getdikcə artdığını və həyatının təhlükədə olduğunu görən Məhəmməd Əmin Rəsulzadə İranı tərk etməyə məcbur oldu.

İndi üz tutub getdiyi məkan Türkiyə idi. Vətəndən qovula-qovula əzəmətli İstanbula gedirdi. Azərbaycanın çox ziyalıları indi İstanbula toplaşmışdı. Onlarla görüşüb birgə fəaliyyətə başlamaq lazım idi.

İstanbulda «Türk ocağı»nı yaratdılar. Bura dövrün görkəmli ziyalıları toplaşmışdı. Məhəmməl Əmin Rəsulzadə «Türk ocağı»nda görkəmli ziyalılarla – Əli bəy Hüseynzadə, Əhməd bəy Ağaoğlu və başqaları ilə birgə çalışıb fəaliyyət göstərirdi.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə getdikcə müsəlman dünyasının böyük mütəfəkkiri Şeyx Cəmaləddin Əfqani ilə maraqlanır, onun fikirlərini öyrənir… Şeyx Camələddin Əfqani milliyyət şürunu oyatmağı ilə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin diqqətini cəlb edirdi.

Ziya Göyalpın təkmilləşdirdiyi «türkçülük» ideyasının da Məhəmməd Əmin Rəsulzadəyə böyük təsiri olmuşdur.

Z.Göyalpın «Türk millətindənəm, İslam ümmətindənəm, Qərb mədəniyyətindənəm» şəklindəki şüarı sonradan milliyyətpərvər «Müsavat» firqəsinin proqram müqəddiməsində yer aldı.

Amma vətən qapıları üzünə bağlanmışdı. O, çar imperiyasının düşməni idi və adı gizli hökumət dəftərində qeydə alınmışdı.

Birdən sanki möcüzə baş verdi. Vətənə qayıtmağına icazə verdilər.

1913-cü ildə Romonovlar sülaləsinin 300 illiyi ilə bağlı olaraq mühacirlər hökumət tərəfindən bağışlandı və Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 5 il ayrılıqdan sonra doğma elinə, obasına qayıtdı.

Hələ İstanbulda olduğu vaxtlar əmisi oğlu Məhəmməd Əli ilə məktublaşırdılar. Hər ikisi siyasi bir firqənin yaradılması ideyasını irəli sürürdü. Az sonra əmisi oğlu Məhəmməd Əlidən bir məktub aldı. O, «Müsavat» adlı bir partiyanın qurulduğunu yazırdı.

Bakıya 1913-cü ildə qayıtmışdır. Lakin diqqəti cəlb etməyib polisin nəzarətindən yayınmaq üçün bir ilə kimi başqa sahədə çalışdı. Əslində siyasi fəaliyyəti dayandırmamışdı, gizli şəkildə davam etdirirdi.

Bir qədər keçəndən sonra «İqbal» qəzetində işə başladı. «Dirilik» və «Şəlalə» jurnallarında məqalələr çap etdirirdi. Bu məqalələrdə türkçülük ideyasını əsas tuturdu.

Amma həyatı yenə sakit keçmir. «İqbal» qəzetindəki bir məqaləsinə görə hərbi senzura ilə aralarında ciddi toqquşma olur. Məhəmməd Əmin Rəsulzadəni həbs edirlər. Lakin bir aydan sonra azadlığa buraxılır.

Birinci dünya müharibəsinin başlanması ilə əlaqədar Qafqaz cəbhəsində zərər çəkən müsəlmanlara yardım göstərmək üçün xeyriyyə işlərində o da köməklik göstərir.

Nəhayət, 1915-ci ildə çəkdiyi əziyyətlərin bəhrəsi olan «Açıq söz» qəzetinin nəşrinə icazə aldı. Qəzetin əsas məqaləsində M.Ə.Rəsulzadə yazırdı: «Özünü lüzumunca bilib və istiqbal üçün müəyyən bir ideal (məfkurə) bəsləyən millət şübhəsiz ki, böyük bir qüvvət təşkil edər…»

1916-cı il. «Açıq söz» qəzeti. M.Ə.Rəsulzadə «Dövlət dumasının açılışı» məqaləsində yazırdı: «…Müsəlmanlar nə istəyirlər? İstəyirlər ki, müsəlman olduqlarına görə onları tapdalamasınlar. Onları müsəlman olduqlarına görə bürokratçılığa dözməyə məcbur etməsinlər. Onların dili, dini hər cür təzyiqdən azad olsun».

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə çar imperiyasının yıxılmaq xəbərini eşidib sevinəndə 1917-ci ilin fevral ayı idi. Elə həmin gündən «müsavatçı» dostlarını başına toplayıb qəti fikir irəli sürdü: Azərbaycana muxtariyyət verilməlidir. Bu günə kimi yalnız milli mədəni hüquqlar qazanmağımız uğrundakı mübarizə indi milli mahallı muxtariyyətlə aydınlaşmalıdır. Milli-mahallı muxtariyyət xalqı torpağının da sahibi edir.

1917-ci il. Moskvada Rusiya müsəlmanlarının qurultayı keçirilir. Qurultayda islamçı-sosialistlər yeniləşən Rusiyadan yalnız milli-mədəni muxtariyyət almaqla kifayətlənirdilər. Rəsulzadə bu fikri qətiyyən qəbul etmirdi. O, «milli-mədəni muxtariyyət» dövrünün artıq ötüb keçdiyini yaxşı bilirdi.

Növbəti atacağı addım Rusiyadan tam ayrılıb müstəqil yaşayan «Azərbaycan» olacaqdı. Hələlik bu işıqlı ideyasını muxtariyyət qazanmaqda görürdü.

1917-ci ilin martında yazdığı məktubda Məhəmməd Əmin Rəsulzadə məntiqi siyasət irəli sürürdü: Rusiyanı parçalamaq? Bəs necə parçalamaq? Rusiyanı güc və zorla dağıtmaq mümkün deyil. Burada yeganə yol onu xalqlara muxtariyyət verməyə məcbur etməkdir. Ayrı-ayrı xalqların muxtariyyət şəklində yaşaması Rusiyanın parçalanmasına və tezliklə məhkum xalqlar üzərindəki ağalığına son qoyur.

…Buna görə də Rusiya İsveçrə sistemi halında ayrı-ayrı milli dövlətlərdən ibarət fedarativ bir cümhuriyyət olmalıdır. Məhəmməd Əmin Rəsulzədə Qafqaz müsəlmanlarının Moskva qurultayında irəli sürdüyü bu fikrin qələbəsinə də nail olur. Qurultayda iştirak edən 700 nümayəndədən 600-ü onun «muxtariyyət» ideyasına səs verdi. Qalan 100 nəfər isə razılaşmayıb etiraz etdilər. Səs çoxluğu ilə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin təklifi qəbul olundu.

Qurultayda onun fikrinə qarşı çıxıb, «milli dövlətlərə bölünmək Rusiya müsəlmanlarını parçalayacaq» fikrini ortaya atanlara Məhəmməd Əmin Rəsulzadə belə cavab vermişdi: «Bu hərəkat türk-müsəlman birliyini parçalamayacaqdır. Milli dövlətinə qovuşacaq olan hər bir türk eli coşqun bir İslam irmağıdır. Bu irmaqlar yenə İslam dənizinə qədər axacaq və orada birləşəcəkdir.

Biz türkük və türklərin oğullarıyıq. Böylə olduğumuz üçün də qürur duymalıyıq. Biz türkün mənliyindən bir türk kültürü yaratmaq istəyirik. Buna məcburuq. Rusiyadakı 30 milyon müsəlmandan 29 milyonunun türk olduğunu unutmamalıyıq. Rusiyadakı türk xalqı yüz illərdən bəri bölünmüşdür. Fəqət indi sadə birləşmə istəyində deyil, eyni zamanda öz milli mövcudiyyətini qəbul etdirmək istəyində olan niyyətlərini haykırmakdadırlar».

Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin Moskva qurultayında irəli sürdüyü daha bir fikir də hamının ürəyincə idi: Azərbaycan, Qafqaz, İdil-Ural, Türküstan, Krım və Sibir türklərini birləşdirəcək bir türk federasiyası yaratmaq.

Qurultaydakı çıxışdan sonra Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Rusiyadakı bütün müsəlman türklərin hörmət və nüfuzunu qazanır. Elə bunun nəticəsi idi ki, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə həmin ili Azərbaycan və Türküstandan Rusiya parlamentinə millət vəkili seçilir.

1917-ci ilin aprel ayında Bakıda Qafqaz müsəlmanlarının qurultayı keçirildi. Qurultayda Nəsib bəy Yusifbəyli ilə aralarında bir söhbət oldu. Razılığa gəldilər ki, «Müsavat»la «Türk ədəmi mərkəziyyət» partiyası birləşsin.

Beş yüz adamın iştirak etdiyi «Müsavat» partiyasının birinci qurultayında 33 yaşlı Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Mərkəzi Komitənin sədri seçilir.

İslami əsaslı «Müsavata» türkçü bir quruluş verən Məhəmməd Əmin Rəsulzadə lideri seçildiyi partiyanın qurultayında deyir:

«Yalnız din birliyi müasir məna ilə millət təşkil edə bilməz. Milliyyəti təşhis edən müştərək əlamətlərin başlıcası dil, din, adət və ədəbiyyatdır. Bu nöqtəyi-nəzərdən bütün türklər bir millətdir. Təbii Milli olduğu, milliyətində yalnız dinlə deyil, başlıca din üzərinə müstənit hərsən təəssüs elədiyi qənaiti ilə biz bu günkü haliyilə müttəfiq bulunan geniş türk dünyasının bir gün gəlib müttəhit və müttəfiq bir türk aləmi təşkil edəcəyinə inanırıq.

Milli istiqlala malik olmayan bir millət, hüriyyət və hərsini hifz edə bilməz. İnsanlara hüriyyət, millətlərə istiqlal».

…Amma dünya dəyişmişdi. «Müsavat»ın birinci qurultayının keçirildiyi vaxtda, istiqlal və hürriyyətə doğru daha inamlı addımlar atıldığı zamanda xalqın bütün istək və arzularını boğub məhv edəcək bolşeviklər hakimiyətə gəlmişdi.

Bu oyunun ilk təhlükəsi erməni Şaumyanın noyabr ayında Bakıda yaradılan Bakı Xalq Komissarları Sovetinə sədr seçilməsi idi.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadəni bir məsələ də narahat edirdi. Şaumyan hökuməti erməni daşnakları ilə sıx əlaqəyə girmişdi və silahlı ermənilərin şəhərdə sayı getdikcə çoxalırdı. (Bu çoxalmanın qanlı partlayışı bir neçə aydan sonra olacaqdı).

Bakı təhlükədə idi.

Bakı qırğını. Partlayış martın 17-də oldu. Silahlı ermənilər müsəlmanları qırmağa başladılar. Üç gün davam edən bu qırğında on mindən artıq azərbaycanlı qırıldı.

1918-ci il mayın 26-da Zaqafqaziya seymi daxili fraksiyaların çəkişmələri nəticəsində ləğv olundu. Həmin ayın 27-də seymin müsəlman fraksiyasına daxil olan üzvlərdən ibarət Azərbaycan milli şurası yaradıldı. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə şuranın sədri seçildi.

Mayın 28-i bütün ölkələrin radio stansiya və qəzetləri Azərbaycanın istiqlaliyyətinin elan olunmasını dünyaya yaydılar. Bu o demək idi ki, xalqımız öz varlığını, bir xalq kimi mövcudluğunu bütün bəşəriyyətə çatdırır, onun da dünyada müstəqil surətdə yaşayan xalqlar kimi öz etnoqrafik sərhədləri daxilində azad yaşamağa hüququ var. Bitərəf Fətəli xan Xoyski hökumət başçısı olur. Beləliklə, Azərbaycan xalqı nəinki türkdilli xalqlar arasında, həmçinin, bütün İslam aləmində ilk dəfə olaraq respublika üsul-idarəsinə qədəm qoydu.

Azərbaycan Respublikası yaradılmış, hökumət qurulmuşdu. Amma Azərbaycan paytaxtı Bakı Şaumyanın hökmranlığı altında idi.

Azərbaycan hökuməti Gəncəyə köçdü.

Bakı od içində, səfalət, aclıq möhnətində boğulurdu. Bakını xilas etmək lazımdır. Bakı Azərbaycanın düşünən başıdır. Bu düşünən baş indi xainlərin əlindədir və onu istənilən vaxt kəsə bilərlər.

Bütün bu bəladan qurtuluş yolu ancaq bir yerə aparıb çıxarırdı: Türkiyə! Qardaş Türkiyə!

Türklər Məhəmməd Əmin Rəsulzadəni mehribanlıqla qarşıladılar.

Bakının xilasına az qalırdı…

Gəncəyə gələn kimi nizamlı qoşun yaratmağa başladılar. 1918-ci ilin 11 iyulunda türk komandanlığı 1894-99-cu illərdə anadan olanları əsgəri xidmətə çağırır. Elə bütün çətinliklər, toqquşmalar, böhranlar da burada başlayır. Adamlar indiyə kimi görünməmiş hadisə ilə qarşılaşırdılar: Əsgərlik! Neçə ay evindən-eşiyindən ayrı düş! Kiminsə əmrində dayan, yarıac, yarıtox dolan! Bu kimə lazımdır! Biz uşaqlarımızı əsgərliyə vermirik. Uşağımı gözümdən kənaramı qoyacağam getsin? Uşaq saxlamışam ki, gedib güllə qabağında dayansın?

…Rusiya imperiyasındakı türklər əsgərlik hüququndan məhrum idi. Yalnız Volqa boyunda yaşayan türkləri əsgərliyə götürürdülər. Ona görə də Azərbaycanın Milli ordusunu yaratmaq söhbəti ortalığa çıxanda o, demək olar ki, anlaşılmaz vəziyyətdə qalmışdı.

Türklər milli ordu yaradılmasında böyük işlər görürdü. Bu sahədə Nuru paşanın böyük əziyyətləri vardı. Tez-tez əyalətlərə gedən Nuru paşa adamlarla görüşündə həmişə bir şeyi – adamların uşaqlarını əsgərliyə verməsini təbliğ edir, bunu zərurət sayırdı. Nuru paşa Gəncədə hərbi məktəb açdırmışdı. Hərbi məktəbdə çoxlu fədakar azərbaycanlılar oxuyurdu.

Dözülməz hallardan biri də ordudan qaçmaq idi. Hərbi nazir Səməd bəy Mehmandarov deyirdi: «Əsgəri xidmətə çağırılanların hələ türklərin vaxtından ordudan qaçmaq halları indinin özündə də davam etməkdədir. Bunun da kəskin səbəbləri vardır: pis yemək, geyimin, ayaqqabının verilməməsi və s…»

Hərbi nazir Mehmandarov döyüşçülər və xalq üçün türk xalqının tarixindən bəhs edən kütləvi ədəbiyyatlar nəşr edilməyini lazım bilirdi. Mehmandarov yazırdı:

«…Biz müsəlmanlar yenicə şüurlu və yaradıcı həyata başlamışıq… Ona görə də ziyalılarımızın ən mühüm vəzifələrindən biri xalqı və əsgərləri öz tarixi ilə tanış etməkdir… Bu şübhəsiz ki, xalqın milli hisslərini və türk irqinə məxsusluğu ilə iftixarını artıracaqdır».

Sentyabrın 14-dən 15-nə keçən gecə, Qurban bayramında türk qoşunları sürətli hücumla Bakıya girdilər. Düşmən təslim oldu. Gecə saat üçdə başlanan bu əməliyyat qısa bir vaxtda türklərin qələbəsi ilə qurtardı.

Sentyabrın 15-i günü Qafqaz Müsəlman ordusunun komandanı general-leytenant Nuru Paşa Gəncəyə – Azad Azərbaycan hökumətinin başçılarına xoş xəbərli teleqram göndərdi: «Allahın köməyi ilə Bakı şəhəri bizim qoşunlar tərəfindən alındı».

Bakını təmizləmək üçün türk əsgərləri otuz altı saat düşmənlə fasiləsiz döyüşmüşdülər.

Nuru Paşa başda olmaqla türk ordusu Azərbaycanda ordu quruculuğuna başlamışdı. Paşa gileylənirdi ki, azərbaycanlıları orduya götürmək, əsgəri təlim keçmək çox çətindir. Qayda-qanuna heç cür əməl etmirlər. Paşanın dediklərində həqiqət vardı. Azərbaycanlılar hərbi xidmətə çağrılmadığından əsgəri qaydalara öyrəşə bilmirdilər.

Türkiyədən hərbi nazir İzzət paşa bir teleqram göndərmişdi. İzzət paşa yazırdı ki, müharibədəki məğlubiyyətlə əlaqədar Türkiyə ordusu noyabr ayının 16-na kimi Bakıdan çıxarılmalıdır. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Fətəli xan Xoyski və başqa hökumət nazirləri təəccüb içində qalmışdılar: Nə etməli? Vəziyyətdən necə çıxmalı? İzzət paşanın yazdığında yalnız bir ümidli söz vardı: «Biz məcbur olub yalnız bunu deyə bilərik ki, arzu edən zabitlər türk ordusu ilə əlaqəni kəsib Azərbaycanda qala bilərlər».

Hökumət başçıları anlaşılmaz vəziyyətə düşmüşdülər. İngilis generalı Tomson qoşunu ilə tezliklə Bakıya girməli idi. Nə etməli?

Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin qəlbindən ümidli bir fikir keçdi: Hər şey yaxşı olacaq! Azərbaycan öz müstəqilliyini saxlayacaq! Tomsonu razılığa gətirə biləcəklər.

Türk zabitlərinə ciddi ehtiyac var. Azərbaycan ordusuzdur. Savadlı, təcrübəli zabit kadrlarımız çox azdır. Nuru Paşanın məlumatına görə indiyə kimi azərbaycanlılardan cəmi 1500 əsgər toplanıb. Onlardan isə yalnız 500-ü Bakıdadır. 500 əsgər nə qüvvədir ki? Qarşıdan coşqun sel kimi ingilis qoşunları gəlir. Vəziyyət də çox pisdir. Bakının kəndləri ilə müqayisədə götürəndə əyalətlərdə adamlar uşaqlarını əsgərliyə vermir.

Amma vəziyyətin mürəkkəbliyinə baxmayaraq, qoşunlar əslində Bakını ağır vəziyyətdə qoyub getmək istəmirdilər.

Vəziyyət gərgin idi. Tomson Bakıya gəlirdi. Türk qoşunları isə Bakını tərk edirdilər.

Türklər gedirdi. Sabah Bakıya ingilislər girəcəkdir.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə hər gün Fətəli xanla, Nəsib bəylə, başqa hökumət nazirləri ilə məsləhətləşir, Tomsonla «dil tapmaq» üsulları axtarırdı. İndi hər şey – başlıca məsələ olan Azərbaycanın müstəqilliyinin saxlanması məhz Tomsonla uğurlu iş görməkdən ibarətdir.

İndi başlıca söhbət parlamentin açılışından gedirdi. Tomsonun müəyyən təzyiqi ilə «Koalisyon hökumət» yaratmaq razılaşdırılmışdı. Başqa millətdən olanlar da hökumət işində çalışa bilərdilər.

Amma sonradan məlum oldu ki, Bakıdakı «Rus milləti komitəsi» Azərbaycan parlamentinə nümayəndələrini göndərmək istəmir.

Getdikcə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və dostları Tomsona hər şeyi başa salır, rus şovinizminə onda da nifrət oyadırdılar.

Azərbaycan Demokratik respublikanın koalisyon (müttəfiq) ruhda fəaliyyətini nəzərə alan Tomson dekabrın 29-da bütün azərbaycanlıların ürəyindən olan bir bəyanat verir: «Xoyskinin rəhbərliyi altında koalisyon Azərbaycan hökuməti yaradıldığını nəzərə alıb elan edirəm ki, İttifaq komandanlığı bu hökuməti Azərbaycanın bütün hüdudlarında yeganə yerli qanuni hakimiyyət kimi tamamilə müdafiə edəcək». (Bu bəyanatın cəmi bir ay əvvəl «Bizim bildiyimiz Azərbaycan xalqının doğma bir cümhuriyyəti yoxdur, yalnız türk komandanlığının intriqası ilə təşəkkül etmiş bir hökumət var» deyən Tomson tərəfindən verilməsi Azərbaycan Respublikasının böyük diplomatik qələbəsi idi).

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə neçə gün idi ki, hökumət nazirləri ilə ciddi söhbətlər aparırdı. Qarşıda Azərbaycan hökumətini çətin sınaq gözləyirdi. Fransada Versal Sülh konfransı keçiriləcəkdi, bunun üçün oraya gedən heyət müəyyənləşdirilməliydi. Bu heyət Azərbaycanın müstəqilliyini xarici dövlətlərə tanıtmalı və onun hüququnu müdafiə etməli idi. Heyətə olduqca məsuliyyətli bir iş tapşırılırdı.

1920-ci 12 yanvarında Versala göndərilmiş nümayəndə heyəti Cümhuriyyətin tanınmasına nail oldular. M.Ə.Rəsulzadə hökumətini bütün dünya dövlətləri tanıyırdı. Ömrünün sonlarında, amansız ölümün sərt addımlarla ona yaxınlaşdığı vaxtda «Amerikanın səsi» radiosu ilə doğma xalqına müraciət edib o xoş günü onlara bir daha xatırladacaqdı:

«…Bütün bunların nəticəsində idi ki, cümhuriyyətimizin istiqlalı Avropa dövlətləri ilə Birləşik Amerika tərəfindən tanındı. Onları təqribən bir çox böyük dövlətlər daha istiqlalımızı tanıdılar. Türkiyə ilə İran Azərbaycanla münasibətə gəldilər. Aralarında dostluq və qardaşlıq müahidələri imzalandı. 12 yanvar 1920-ci il cümhuriyyətin dövlətlər tərəfindən tanınması günü idi. Bu günü Azərbaycan xalqı candan bayram etdi. Haqlı idi. Bu həqiqətən böyük bayram idi…»

Rusiyada möhkəmlənməyə başlayan Lenin hökumətinin Azərbaycanın daxili işlərinə müdaxiləsi bir hökumət başçısı kimi onu çox narahat edirdi. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Rusiyanı ayrıca dövlət kimi tanıyır və onunla mehriban qonşuluq münasibətində yaşamaq fikrindəydi.

Fəlakət yaxınlaşırdı.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə həyacan keçirirdi. Fətəli xan istefa verib. Onun yerinə gələn Məmməd Həsən Hacınski yeni kabinet təşkilində ləng işləyir, tərəddüdlü mövqe tutur. Həm Türkiyə, həm də Rusiya ilə dostluq mövqeyi tutan bir hökumət qurmaq istəyir.

Bolşeviklərin təhlükəsi getdikcə artırdı. Məkrli plan həyata keçirilirdi: guya XI ordu Türkiyəyə köməyə gedir. Türkiyədə milli Azərbaycan hökumətindən narazılıqlar başlamışdı. Əsl həqiqəti bilməyən türklər gileylənirdilər ki, bəs Azərbaycan hökuməti niyə bizə köməyə gələn ordunu öz ərazisindən buraxmır?

Budur Türkiyə hökumətindən etiraz teleqramı gəlib.

«Azərbaycan hökumətinin ən təhlükəli zamanlarında bir çox qan bahasına qurtaran və ona mövcudiyyət verən Osmanlı hökuməti və Anadolu türk ağabəyləri hər tərəfdə düşmənlə pəncələşərkən düşmənlərimiz əleyhinə əzim bir hərbə girən bolşevik ordularının önündə Azərbaycanın bir səd olması və ya bitərəf qalıb laqeyd dayanması bütün aləmi-islamın səbəbi izmihlalı olacaq və azərbaycanlıların əbədiyyən ləkələnəcək və zatən özünə də bu dünyada hakkı həyat qalmayacaqdır. Bu gün Anadolunun xilası üçün bolşevik ordularıyla əl-ələ verərək hərəkəttən başqa bir çarəmiz qalmamışdı. Türkü və İslamı əbədiyyən yaşatmaq bu fürsəti qaib etməklə olacaqdır. Azərbaycanın şərəfli bir iş yapacağı və yaxud üç yüz əlli milyon islamın həyat və namusunu boynuna alacağı dəqiqələri yaşıyoruz. Bolşeviklərlə müttəfiqən hərəkətiniz və bu surətlə Anadolu türkləriylə birləşməyə çalışmanızı ümid ediyor və intizardayız».

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə həyacan içində çırpınır və xalqı hər tərəfdən dövrəyə almış bu zülmət pərdəsini yırtıb demək istəyirdi: Siz həqiqəti bilmirsiniz. Ondan çox uzaqda dayanmısınız. Həqiqəti bilmək istəyirsənizsə, onda üzünüzü Leninə tutub bircə dəfə soruşun. Soruşun ki, əgər bu qoşun Türkiyəyə köməyə gedirsə, bəs onda niyə Bakıya girir? Türkiyəyə gedən yol ki, Bakıdan keçmir.

Ümmülbanu xanım həyat yoldaşını bu vəziyyətdə görəndə ciddi hadisə baş verdiyini anladı.

Sevimli qızları Lətifə ilə Xalidə mehribanlıqla atalarını qucaqladılar.

Yaxınlaşıb beşikdə sakit-sakit yatan oğlu Rəsula baxdı. Körpə heç ayıq da olsa bilməyəcəkdi ki, bu, mehriban atasının son öpüşləridir və o, az sonra ata məhəbbətinə, ata öpüşünə həmişəlik həsrət qalacaq.

Vətənin başı üstündə qara buludlar toplaşırdı. Vətəni xilas etmək lazım idi. Amma necə? Hansı yolla?

Tələsirdi. Nəsib bəy Yusifbəylinin mənzilinə tələsirdi. Saat doqquzda bütün partiya liderləri orada toplaşıb vəziyyəti müzakirə edəcəkdilər.

Aprelin 27-si idi. 26-sı gecəsində XI ordu artıq Azərbaycan hüdudlarını keçmişdi.

Ciddi fikir ayrılığını görüb partiya liderləri belə razılaşdılar: Cümhuriyyətin taleyini parlamentin çıxaracağı qərarla müəyyənləşdirmək lazımdır.

Aprelin 27-də saat 12-də parlamentin son iclası oldu.

Hərbi nazir Mehmandarovun vəziyyət haqqındakı məlumatından və mövqeyindən də çox şey asılı idi. Amma təcrübəli general bütün imkanlarından istifadə etmişdi. Bakıda qalan cüzi bir qüvvə ilə 60 minlik düşmən ordusunun qarşısını almaq olmazdı. Hərbi nazir açıqca elan etdi ki, onun ordusu müqavimət göstərmək imkanına malik deyil.

Başqa çıxış edənlər və hökumətin bolşeviklərə verilməsi tərəfindən dayandıqlarını bildirdilər. «Sosialist» və «İttihad» partiyaları açıq şəkildə hökumətin Sovetlərə verilməsini müdafiə etdilər. «Əhrar» partiyası da bolşeviklərə etirazı olmadığını söylədilər.

«Əfəndilər, Türkiyə Azərbaycanın xilaskarıdır. Amali milliyyətimizin təbcil eylədiyi müqəddəs bir məmləkətdir. Onun xilasına gedən qüvvəti biz məmnuniyyətlə istiqbal və təşyi edərik. Fəqət bir şərtlə ki, bu qüvvət bizim hürriyyətimizi, istiqlalımızı çeynəməsin. Halbuki, əfəndilər, bizə sormadan hüdudumuzu keçən hər hansı bir qüvvət, dostumuz deyil, düşmənimizdir!»

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə çıxışında açıqca bildirirdi ki, son nəfəsinə kimi bolşeviklərlə vuruşmağa hazırdır, lakin o biri partiyaların imtina etdiyi şəraitdə «Müsavat» partiyası bu çətin vəzifənin məsuliyyətini üzərindən götürür.

İndi son ümid, vətəni bu bəladan qurtarmağın son çıxış yolu azərbaycanlı bolşeviklərin göndərdiyi ultimatuma qalırdı. Onlar göstərirdi ki, hakimiyyət ruslara deyil, azərbaycanlı kommunistlərin ixtiyarına keçir.

Başqa çıxış yolu qalmamışdı. Parlamentdə yaradılan «komissiya» bolşeviklərlə görüşüb aşağıdakı şərtlərlə hakimiyyəti onlara verdi:

1. Rus ordusu Bakıya girmədən dəmir yolu ilə Anadolunun imdadına gedəcək;

2. Azərbaycan istiqlal və təmamiyyəti-mülkiyyəsi hər növ, təərrüz və qüyuddan məsun qalacaq;

3. Azərbaycan ordusu olduğu kimi qalıb inhilal etdirilməyəcək;

4. Azərbaycan firqəsi siyasiyyəsi-hürriyyət və sərbəstlərini mühafizə edəcəklər;

5. Sabiq rical, əzayi-hökumət və məbusandan kimsə cürmi-siyası ilə ittiham edilməyəcək;

6. Kəmali-sərbəsti ilə toplanacaq Azərbaycan şuraları hökumətinin şəkli-idarəsini təyin qılacaq idi.

…Sonradan bolşeviklər bu şərtlərin heç birinə əməl etmədilər.

XI ordu Bakıya girirdi. Yolda hərbi nazir Mehmandarovun göndərdiyi bir teleqramı tutub saxladılar. Bu azad Azərbaycanın paytaxtı Bakıdan göndərilən son hökumət teleqramı idi. Bu teleqram göndəriləndə hələ Bakı işğal olunmamışdı, ümid işığı tam sönməmişdi.

Hərbi nazirin milli ordumuza son ümidini yaşadan teleqram:

«Hərbi sənəddir. Növbədən kənar. Birinci diviziyanın rəisinə. Gəncə.

Bolşeviklər Yalama stansiyasına hücum edib irəliləyirlər. Xudatı tutublar. Vəziyyət gərgindir. Əmr edirəm: Elə bu gün Qızılburuna Qazaxdan bir, Gəncədən də bir batalyon göndərin… Sabah batalyonların gələcəyini gözləyəcəm».

№ 1417. 1920-ci il, 27 aprel.

General Mehmandarov.

İllər keçəcək və o, müxtəlif ölkələrdə çıxaracağı jurnalların hamısında «27 apreli» matəm günü kimi qeyd edəcəkdi. Həmin günü qara haşiyəyə alıb, Azərbaycanın matəmidir deyə bildirəcəkdi. Sonralar isə hər il «aprelin 27-də» ona matəm teleqramları göndərib, xalqın ağır dərdinə – istiqlalının əldən getməyinə kədərləndiklərini bildirəcəkdilər.

1920-ci ildə aprel hadisələrindən sonra M.Ə.Rəsulzadə Lahıcda həbsə alındı. Onun tutulması xəbəri həmin ilin noyabrın əvvəllərində Vladiqafqaz (indiki Orconokidze) şəhərində olan İ.V.Stalinə çatdırıldı. Stalin heç kəsə xəbər vermədən Bakıya gələrək, XI Ordunun xüsusi şöbəsinin rəisi V.Pankratova RSFSR-i Millətlər Komissarlığı adından göstəriş verdi və özü şəxsən həbsxanaya gedib M.Ə.Rəsulzadəni azad etdi. Bununla İ.V.Stalin 1905-ci ildə onu ölümdən qurtaran keçmiş inqilabçı dostu M.Ə.Rəsulzadənin qarşısında öz tarixi vicdan borcunu yerinə yetirdi. O, M.Ə.Rəsulzadəni özü ilə birlikdə Moskvaya apardı və RSFSR Millətlər Komissarlığında mətbuat müvəkkili vəzifəsinə təyin etdi. M.Ə.Rəsulzadə RSFSR Millətlər Komissarlığına tabe olan Moskva Şərqşünaslıq (keçmiş Lazarev) institutunda da fars dilində dərs demişdir.

M.Ə.Rəsulzadənin xaricə getməsinin düzgün təfsilatı onun vəfatı münasibəti ilə məşhur Azərbaycan ədəbiyyatşünası, Türkiyədə vəfat etmiş Əbdülvahab Yurdsevərin (1898-1976) xatirə yazısında öz əksini tapmışdır. O yazır: «Müsavat» partiyasının gizli mərkəzi komitəsinin ən mühüm təşəbbüslərindən biri M.Ə.Rəsulzadəni Moskvadan qaçırmaq olmuşdur. Əvvəlcə bir yoldaş vasitəsilə, sonra isə sabiq Parlament üzvü, mərhum Rəhimbəy Vəkilovu (1897-1937) və Bakı əsgəri təşkilatının rəisi, şəhid yoldaşımız doktor Dadaş Həsənzadəni (1898-1926) bir qədər pul ilə Moskvaya göndərmək surətilə M.Ə.Rəsulzadə ilə təmasda olmuşlar. Məmməd Əmin Rəsulzadəyə təklif olunmuşdur ki, elmi-tədqiqat adı ilə Leninqrada getsin. Onun oradan rəhmətlik tatar maarifçilərindən Musa Cərurullah Bigiyevin (1875-1949) müyəssər yardımı ilə və qayıqla Fin körfəzi üzərindən üzərək Finlandiyaya qaçırılması təmin edilmişdir («Azərbaycan» jurnalı, Ankara, No3, 1955-ci il). Sonralar SSRİ-də baş vermiş faciəli hadisələr göstərdi ki, bu, yeganə düzgün yol idi. Heç şübhəsiz, M.Ə.Rəsulzadə 1925-ci ildən sonra sağ qalmayacaqdı. Beləliklə, M.Ə.Rəsulzadənin mühacirət dövrü başlanır.

Mühacirliyi dövründə də Azərbaycanın müstəqilliyi, həqiqətlərin dünyaya çatdırılması uğrundva mübarizə aparmışdır. Bu informasiya mübarizəsi o dərəcədə kəskin idi ki, Sovetlər hər vəchlə bunun qarşısını almağa çalışırdılar.

1931-ci ildə Türkiyə ilə Sovet Birliyi arasında imzalanan dostluq müqaviləsinin gizli bir bəndi də bundan ibarət idi. Türkiyədəki mühacirlər ölkədən çıxarılsın, Sovetlər əleyhinə təbliğat işi aparmasınlar. Buna görə də Rəsulzadənin başqa yolu qalmamışdı. Türkiyədən çıxmalı idi.

1931-ci ildən M.Ə.Rəsulzadənin mühacirət dövrü Avropa ölkələrində davam edir. Onun redaktorluğu ilə Berlində ayda üç dəfə nəşr edilən «İstiqlal» (1932-1934) qəzeti və «Qurtuluş» (1934-1938) jurnalı çap edilirdi.

O, 1938-ci ildən Polşa hökumətində məsləhətçi işləmiş, sonralar, 1940-cı ildən Rumıniyada yaşamışdır. 1947-ci ildən Ankaraya köçən M.Ə.Rəsulzadənin 1949-cu ildə «Azərbaycanın kültür gələnəkləri» adlı kitabı işıq üzü görmüşdür. Onun «Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatı» (1950-ci il) və «Çağdaş Azərbaycan tarixi» (1951-ci il) kitabları həmin illərdə M.Ə.Rəsulzadənin məhsuldar işlədiyini göstərir.

İkinci dünya müharibəsi illərində Rəsulzadənin Hitlerlə yaxınlaşmasında məqsəd «düşmənin düşməni ilə dostluq etmək» idi. M.Ə.Rəsulzadədə olan məlumata görə, almanlar min beş yüz azərbaycanlını yəhudi bilib güllələmişdilər. Buna görə də, Rəsulzadə yəhudilərin də türklər kimi sünnət olunduğunu və onları bir-birindən fərqləndirməyi sübuta yetirmək üçün Hitler hökumətindən Qüds müftisi əl-Hüseynin Almaniyaya gətirilib və yəhudilərlə müsəlmanların sünnət olunmağındakı fərqi Hitlerə başa salıb. Bu hadisədən sonra almanlar türkləri yəhudi adı ilə güllələməyi dayandırıblar.

Müharibədə azərbaycanlıların Hitler qoşunları tərəfindən vuruşması üçün Rəsulzadə, Azərbaycanın müstəqilliyinin tanınması şərtini qoymuşdu. Lakin Hitlerin Bakı ilə bağlı fərqli planları Rəsulzadənin ondan ayrılmasına səbəb oldu.

Ankara universitetinin tibb fakultəsinin klinikasında şəkər xəstəliyindən yatan Məhəmməd Əmin 1955-ci il martın 6-da gecə saat on birə on dəqiqə qalmış üç dəfə «Azərbaycan… Azərbaycan… Azərbaycan…» deyərək əbədiyyətə qovuşdu. Ankara radiosu martın 7-də saat 22:45-də sabiq Azərbaycan milli şurasının sədri M.Ə.Rəsulzadənin vəfat etdiyini təəssüflə bildirdi.

O, Ankara Əsri qəbirstanlığında dəfn edilib. Vəfatı münasibətilə Türkiyədə, İranda və Qərbi Avropa ölkələrində xeyli nekroloq çap olunub. Bunlardan ən maraqlısı S.H.Tağızadənin çap etdirdiyi nekroloqdur. Əsli Ordubaddan olan, özü Təbrizdə dünyaya gəlmiş, M.Ə.Rəsulzadə ilə birlikdə İran məşrutə inqilabının əsas rəhbərlərindən biri hesab edilən, sonralar Pəhləvi üsul-idarəsinin tərəfdarına çevrilən və öz doğma xalqına yad bir adam olan, İranın ən görkəmli dövlət xadimi, diplomatı və alimi sayılan Seyid Həsən Tağızadə «Sühən» jurnalında yazırdı: «Rəsulzadə, bütün ömrüm boyunca, Şərq dünyasında tayına rastlaşmadığım, mübaliğəsiz söyləyə biləcəyim fövqəladə nadir insanlardan biri idi. Məmməd Əmin bəy tərbiyəli, qüvvətli və sağlam məntiq sahibi, təmiz qəlbli, doğru sözlü, mətanətli, tam mənasıyla dürüst, fikir və yoluna dərin bir iman bəsləyən fədakar, mücahid və örnək bir insandı. Belələrinə zəmanəmizdə və hələ bizim tərəflərdə rast gəlmək mümkün deyildir…»

«FİTRƏT»

------------------------------------------------

vehdetedogru.wordpress.com

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə irsinə səyahət

2011-06-14T09:54:00.000+05:00

Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin qurucusu Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin irsinin öyrənilməsi, təbliğində misilsiz xidməti olan Azərbaycan mətbuatının ağsaqqalı, milli mətbuatımızın araşdırıcısı Şirməmməd Hüseynov bizimlə 93 il əvvəlki dövrə səyahət edir.

Ensiklopediyada 299 adamın şəkli var. Amma o vaxt azərbaycanlılar 2 milyon olub. Deməli, 2 milyondan neçə adam tarixə düşüb ? 299. Onların içərisindən bu millətin tanıdığı barmaqla hesablasaq 17-18 adam var.

Cümhuriyyət dövründə yaşamasa da, bu dövrün araşdırıcısı Şirməmməd Hüseynov uşaq olanda Cümhuriyyətin çörəyini yeməsi, Cümhuriyyətin müəllimlərindən dərs öyrənməsi ilə fəxr edir. O, ailələrində həmişə Cümhuriyyətin ruhunu özündə hiss edib. 5-6 yaşlarında oxuduğu musiqi isə bu olub: “Soğan kimi soydular bizi bu bolşeviklər, qara günə qoydular bizi bu bolşeviklər”.

Müstəqil Azərbaycan dövlətinin yaranması daim Şirməmməd Hüseynovun yaddaşında həkk olunub. Sovet dövründə, müstəmləkə şəraitində yaşasa da, Şirməmməd Hüseynov daim Cümhuriyyətin ruhunu özündə hiss edib. Elə bu ruh daim onun fəaliyyətində hiss olunub. Sovet dövründə Cümhuriyyətin tarxini araşdırmaqdan belə çəkinməyib.

Məmməd Əmin Rəsulzadə, Əlibəy Hüseynzadə, Üzeyir Hacıbəylini əzbər bilib. Həmin dövrlərdə hətta Sovet dövrünün əleyhinə çıxışlar etməkdən belə çəkinməyib.

“Fransada müsəlmanlar yaşayır, amma 300 məscidləri var. Azərbaycanda isə nə qədər əhalinin yaşadığını bilirsiniz də, lakin 17 məscid var”,- deyə Ş. Hüseynov bildirib.

Şirməmməd Hüseynov Cümhuriyyəti yaradanlar haqqında oxuduqca, onların fəaliyyətini araşdırdıqca düşünür. Bular millətin, ən namuslu, qeyrətli, fədakar, istedadlı adamları olub. Düşünür ki, onlara necə aşiq olmayasan? Amma bunun üçün gərək sənin canında, qanında da o ruh olsun. Yəni vətənpərvərlik ruhu olmalıdır. Ona görə də Respublika gününü həm də Şirməmmədə Hüseynovun bayramı hesab etmək olar. Çünki o Sovet dövründə də daim müstəqilliyi bərpa etmək uğrunda mübarizə aparmaqdan çəkinməyib.

ANSPRESS

Rəsulzadə

2011-06-14T09:48:00.000+05:00

Sən bizimsən, bizimsən durduqca bədəndə can…

Yaşa, yaşa çox yaşa ey böyük insan!…

Birinci misranı Məhəmməd Əmin Rəsulzadə söyləmişdi Azərbaycana olan sevgisini ifadə edərkən… düz 57 il əvvəl…

İkinci misranın orjinalının da müəllifi Rəsulzadədi, ancaq mən bir balaca dəyişiklik edərək “şanlı Azərbaycan” sözləri yerinə “böyük insan” sözlərini qoyaraq bu misranı ona ithaf etdim.

İnsanın böyüklüyü isə onun etdikləriylə, tarixə qoyduğu izlə ölçülür…

Həm bizim, həm dünya tarixində çox nadir insanlar var ki, doğumunun 126 illiyi dünyanın müxtəlif şəhərlərində xüsusi olaraq qeyd olunur.

Azərbaycanda dünyaya göz açmış biri olaraq Rəsulzadə və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətiylə bağlı ildönümlərində içimdə pozitiv həyəcan olduğunu hiss etmişəm həmişə..

Bu gün Azərbaycanda Rəsulzadə şəxsiyyəti və onun bizə miras qoyduğu Azərbaycanın əsl tarixi unutdurulmağa çalışılır.

Bu da təbiidir – çünki Rəsulzadə o qədər uca şəxsiyyətdir ki, hər hansı bir “ümummilli” liderin adını onun adıyla yanaşı yazsan Rəsulzadə adının kölgəsinə qalacaq…

Rəsulzadəni tanımaqdan, tanıtdırmaqdan çəkinirlər – çünki Rəsulzadəni tanımaq və tanıtdırmaq, onun sahib olduğu dəyərləri, söz azadlığını, insan hüquqlarını, və s. qəbul etmələri gərəkir.

Rəsulzadəni unutdurmağa çalışanlar bir gün bunun mümkünsüzlüyünü qəbul edəcəklər, çünki Rəsulzadə şəxsiyyəti, ancaq Azərbaycan adlı dövlət olmadıqdan sonra unudula bilər.

Rəsulzadə və Azərbaycan

M.Ə. Rəsulzadə ilə Azərbaycan ayrılmaz parçalardır.

Bu gün Azərbaycan adlı dövlətimiz varsa bunu ilk növbədə Rəsulzadəyə və onun ətrafındakı insanlara borcluyuq.

23 ay yaşasa da, əhalinin müəyyən qisminin bu idarədən xəbəri olmasa da Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC), tarixdə Azərbaycan adında ilk dövlətdir.

Bu gün istifadə etdiyimiz bayrağımız, himnimiz, gerbimiz məhz 23 ay yaşamış dövlətin bizə yadigarıdır.

İlk Azərbaycan ordusu da məhz o dövrdə yaranmışdır.

Bu gün Azərbaycanın ən prestijli universiteti sayılan Bakı Dövlət Universiteti (BDU) də onun adıyla bağlıdır.

Misallar çoxdur..

Qısacası, Azərbaycan ilə Rəsulzadə şəxsiyyətini bir-birindən ayrı tutmaq imkansızdır, çünki Rəsulzadə tarix yaratmışdır, Azərbaycan adında tarix yaratmışdır…

Rəsulzadədən sonra gələnlər isə sadəcə bu tarixin bir parçasıdırlar…

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə

Həyatını incələdikdə, əsərlərini oxuduqda bu insana heyran olmamaq mümkün deyil…

Çıxışları elə bil bu günümüzə həsr olunub, əsərləri elə bil günümüz üçün yazılıb…

Rəsulzadə bütləşdirilən bir lider deyil…

Başqalarını bütləşdirənlər, banisi olduğu universitetdən adını götürdülər, heykəli qoyulacağı yerə fontan tikdilər…

Rəsulzadənin böyüklüyünü sadəcə Novxanı kəndində qoyulan heykəldə həbs etmək istədilər…

Halbuki, Rəsulzadənin digərlərindən fərqli olaraq heykələ ehtiyacı yoxdu …

Rəsulzadənin heykəli, çoxdan bu xalqın içində bərqərar olub çünki…

Xalq onun heykəlini ürəyində yaradıb və elə əbədiləşdirib ki, 70 illik sovet hakimiyyəti belə edilən şiddətli repressiyalara baxmayaraq onu yıxmağa müvəffəq olmayıb…

Və mən inanmıram ki, bu gün bütləşdirilənlər doğumunun 126 illiyində bu cür hörmətlə yad ediləcəklər…

Yazımı Rəsulzadənin çıxış və şeirindən fərqli hissələrlə bitirmək istəyirəm.

“…Şübhəsizdir ki, bir gün həqiqət parıldayacaq, azadlıq əsasını, Birləşmiş Millətlər prinsipini və insan haqlarını tutan tərəf qalib gələcəkdir. Bu qalibiyyət günəşi, qızıl istibdad zülmü altında inləyən əziz vətənimizdə 1918-in 28 Mayısı kimi yenidən doğacaqdır. Buna qətiyyən şübhə etməyiniz , vətəndaşlar.”

Buzlu cəhənnəm şeirindən bir hissə

Nənə!
Yenə
Nələr düşündün ki, doldu gözlərin?
Rahatsızmı yoxsa sənin də yerin?
Yoxsa oğlunumu sən xatırladın?
Yox…onu düşünmə indi övladın
Buzlu üfüqlərin qucağındadır
O, ən əməlpərvər bir çağındadır
Əmdikcə soyuğu yenə ver deyir
Qəlbindəki alov bax nələr deyir
Sil göz yaşlarını dur gözlə onu
Hər donduran qışın bahardır sonu
Və sizə ey ölümün qorxunc yolunda
Dəmir addımlarla yürüyən gənclər !
Siz ey bir taleyin gizli qolunda
Yürürkən bəxti də sürüyən gənclər !
Uzadın siz mənə əlinizi
Təbrik eləyim mən igidlər sizi !
Baş əymədiniz siz haq yeyənlərə
Dediniz yaşamaz azəri haqsız
Sizi kəsmək üçün enən xəncərə
Hürriyyət istəyərik deyə yazdınız
Səlamət yoludur getdiyiniz yol
Günəşlər doğacaq izlərinizdə
Yalnız deyilsiniz yoldaşınız bol
Bir imanlı millət var yerinizdə
Düşmən saldırsa da dörd yandan sizə
Qorxmayın qurtuluş çox mahal deyə
Biz də gəlirik o yoldan sizə
İSTİQLAL İSTİQLAL İSTİQLAL— deyə !

----------------------------------------------
qaynaq - emajidli.wordpress.com

Rəsulzadə taleyi

2011-06-14T09:45:00.000+05:00

Seyid Həsən Tağızadə: "Məhəmməd Əmin bəy tərbiyəli, qüvvətli və sağlam məntiq sahibi, təmiz qəlbli, doğru sözlü, mətanətli, dürüst, fikir və yoluna dərin bir inam bəsləyən fədakar, mücahid, örnək bir insandır" Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurucularından hər birinin həyat yolu keşməkeşli və əzab-əziyyətlə dolu olub.

Ancaq onlar bundan usanmayıblar. Bütün həyatlarını Azərbaycanda demokratik bir dövlətin qurulmasına sərf ediblər. Onlar bəzən illərlə doğmalarının üzünə həsrət qalıblar.

Belə quruculardan biri də Məhəmməd Əmin Rəsulzadədir. Azərbaycan milli istiqlal hərəkatının və təkcə türk ellərində deyil, bütün İslam aləmində ilk respublika olan Azərbaycan Demokratik Respublikasının banisi, xalqımızın ölümsüz lideri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 1884-cü il yanvarın 31-də Bakının Novxanı kəndində anadan olub.

İlk təhsilini "Rus-Müsəlman Məktəbi"ndə, orta təhsilini Bakı Texniki Məktəbində alan Rəsulzadə 1902-1907-ci illərdə Azərbaycanda rus müstəmləkəsinə qarşı gizli mübarizə aparan ilk təşkilat yaradır və ədəbi-siyasi fəaliyyətə başlayır.

1908-ci ildə çar təqibləri üzündən Rəsulzadə vətəni tərk edib, İrana getməyə məcbur olur. Təbrizdə Səttarxan və onun silahdaşları ilə görüşür, İranda şah rejiminə qarşı inqilabın əsas rəhbərlərindən biri olur. Cənubi Azərbaycanda doğma xalqının acınacaqlı vəziyyətini görür və bu Məhəmməd Əmin Rəsulzadə yaradıcılığına təəsirsiz qalmır.

Məhəmməd Əmin İranda Avropa tipli jurnalistikanın əsasını qoyur. Eyni zamanda İran Demokrat Partiyasının əsas yaradıcılarından biri olur. Sonralar iranlı alim Seyid Həsən Tağızadə Rəsulzadənin xatirəsinə həsr etdiyi nekroloqda yazırdı:

"Modern Avropa qəzet formasını ilk dəfə İrana gətirən Məhəmməd Əmin Rəsulzadədir". İrandakı təqiblərə görə Rəsulzadə 1911-ci ildə Türkiyəyə mühacirət edir və "Türk Yurdu " adlı jurnalın fəal yazarlarından olur.

Yalnız 1913-cü ildə vətənə qayıdan Rəsulzadə Azərbaycanın bütün qəzalarında, o cümlədən Rusiya, Ukrayna, Gürcüstan, Ermənistan, Cənubi Azərbaycan, İran və Türkiyədə Müsavat Partiyasının şöbələrini açır.

Rəsulzadə Rusiya parlamentinə Azərbaycan və Türküstandan millət vəkili və eyni zamanda Azərbaycan Milli Şurasının sədri seçilir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti 1918-ci il mayın 28-də elan olunur. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və şura üzvləri İstiqlal Bəyannaməsini ayaq üstə dinləyirlər.

Bütün ölkələrin radiostansiya və qəzetləri Azərbaycanın müstəqilliyi xəbərini dünyaya yayır. 1920-ci il aprelin 28-də Rusiyanın Azərbaycana hücumundan sonra Rəsulzadə Lahıcda həbs olunur. Bundan xəbər tutan Stalin özü şəxsən həbsxanaya gedib Rəsulzadəni azad etdirir.

Bununla Stalın 1905-də onu ölümden qurtaran keçmiş inqilabçı dostu Rəsulzadə qarşısında öz vicdan borcunu yerinə yetirir. Stalin Rəsulzadəni Moskvaya aparıb Millətlər Komissarlığında yüksək vəzifəyə təyin edir.

Ancaq 1922-ci ildə Rəsulzadə elmi tədqiqat adı ilə Peterburqa, oradan isə dostlarının yardımıyla Finlandiyaya gedir. Beləliklə, Rəsulzadənin mühacirət dövrü başlayır.

Rəsulzadə 1923-1946-cı illər ərzində Avropa ölkələrində - Türkiyədə, Rumıniyada, Almaniyada, Polşada-müxtəlif vəzifələrdə çalışır və onun türk, rus, ingilis, polyak, fransız, alman və s. dillərdə məqalələri çapdan çıxır.

Rəsulzadə 1947-ci ildə Türkiyəyə (Ankaraya) köçür və ömrünün sonuna qədər orada yaşayır. Rəsulzadənin xalqımızın tarixi ilə bağlı əsərləri və məqalələri müxtəlif dillərdə çap olunur. xxx Ankara Universitetinin tibb fakültəsi klinikasında şəkər xəstəliyindən yatan Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 1955-ci il martın 6-da saat 23:10-da 3 dəfə "Azərbaycan, Azərbaycan, Azərbaycan" deyərək əbədiyyətə qovuşur.

Martın 7-də Ankara radiosu Azərbaycanın milli lideri Rəsulzadənin vəfatını təəssüflə bildirir. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Ankaradakı Esri məzarlığında dəfn olunub. Rəsulzadənin vəfatı münasibətilə bir çox ölkələrdə-Türkiyə, İran və Qərbi Avropa ölkələrində müxtəlif nekroloqlar çap olunub. Bunlardan ən maraqlısı iranlı alim, bir zamanlar Rəsulzadə ilə birgə İran inqilabının əsas rəhbərlərindən hesab edilən, sonradan şah rejimi tərəfdarına çevrilən və doğma xalqına yad adam olan Seyid Həsən Tağızadənin yazdığı nekroloqdur.

Həmin nekroloqda bildirilir: "Rəsulzadə bütün ömrüm boyunca Şərq dünyasında tayına rastlaşmadığım, mübaliğəsiz söyləyə biləcəyim fövqəladə, nadir insanlardan biri idi. Məhəmməd Əmin bəy tərbiyəli, qüvvətli ve sağlam məntiq sahibi, təmiz qəlbli, doğru sözlü, mətanətli, tam mənasıyla dürüst, fikir və yoluna dərin bir inam bəsləyən fədakar, mücahid və örnək bir insandır.

Bizim tərəflərdə belələrinə zəmanəmizdə rast gəlmək mümkün deyildi". Azərbaycanın 1991-ci ildə yenidən öz istiqlaliyyətinə qovuşması Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin illər öncə peyğəmbərcəsinə söylədiyi sözlərin doğruluğunu bir daha təsdiqlədi. Rəsulzadə özündən sonra gələn nəslə müraciətlə yazmışdı:

"Səndən əvvəlki nəsil yoxdan bir bayraq, bir müqəddəs ideal rəmzi yaratdi. Onu min müşkülatla ucaldaraq dedi: "Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz". Bunu deyərkən o bu günkü mənzərəni hesaba almamış deyildi. Bu onun tərəfindən təsəvvür olunmuşdu.

O, sənin o zaman bu bayrağı çiyinlərinə alıb, məcumanə bir tərzdə küçə-küçə dolaşaraq "İrəli, irəli Azərbaycan əsgəri!"- deyə, əsgər kimi addım atdığını görmüş və bu sözü cəsarətlə söyləmişdi. Ələbəttə ki, sən onun bu ümidini qırmayacaq, bu gün parlament binası üzərindən Azərbaycan türklərinin yanıqlı türkülərinə, ürəklərinə enmiş bu bayrağı təkrar o bina üzərinə dikəcək:

"Ya qazi, ya şəhid olacaqsan!" Rəsulzadənin ürəyinin qanı ilə yazdğı bu müraciət bizə, 1980-ci ilin sonlarından sovet imperiyasi vaxtında üçrəngli bayraqlarla Bakı küçələrinə çıxıb "Azadlıq!", "İstiqlaliyyət!" bağıran, Azadlıq meydanında iradəsini bütün dünyaya bildirən bacı və qardaşlarımıza ünvanlanmışdı.

Yalnız xalqına, onun gücünə inanan, tarixinə, mənəviyyatına, psixologiyasına, istiqlaliyyət eşqinə dərindən bələd olan bir insan ölkənin düşdüyü ağır vəziyyətdə bu sözləri şüurundan, qəlbindən keçirə və dilinə gətirə bilərdi. xxx Rəsulzadə həm də görkəmli ədəbiyyatşünas idi.

Əslində siyasi və ictimai xadim Rəsulzadə publisist və şair Rəsulzadədən başlayır. Onun milli ideyaları, siyasi dünyagörüşü əvvəlcə şerdə, sənətdə formalaşmışdı.

Rəsulzadənin bilavasitə mədəniyyət, tarix və ədəbiyyat problemlərinə həsr edilmiş elmi əsərləri, məqalə və məruzələri onun yaradıcılığının mühacirət dövrünə təsadüf edir. Berlində 1936-cı ildə "Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatı" , Varşavada "Azərbaycan ədəbiyyatı" məqalələri çap olunur.

1951-ci ildə isə Ankarada "Azərbaycan şairi Nizami" adlı sanballı monoqrafiyasını çap etdirməklə Rəsulzadə dünya nizamişünaslığına bir sıra yeni fikirlər, istiqamətlər gətirmişdi. Bu əsərlərdə onun sənət görüşlərinin, estetikasının dərinliyini, təkamülünü görürük.

O, mədəniyyətə milli və tarixi kontekstdə yanaşmağın tərəfdarı idi. Mühacirət dövrünü aydın əəks etdirən bu əsərlərdəki xalqa və vətənə bağlılıq oxucuda Rəsulzadə ədəbi irsinə böyük maraq və sevgi oyadır.

----------------------

qaynaq - dak.az

Novxanıda Respublika Günü qeyd edildi

2011-05-31T08:57:00.001+05:00

Durna Səfərli, Sevinc Hüseynzadə

Mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasının 93-cü ildönümü ilə əlaqədar müxalifət partiyaları və vətəndaş cəmiyyətinin fəalları Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin Novxanıdakı abidəsini ziyarət ediblər.

AzadlıqRadiosunun müxbiri xəbər verib ki, tədbirdə 1000-dən çox adam iştirak edib. Cümhuriyyət banilərini anmaqla yanaşı, bu günə yönəlik «Azadlıq!», «İstefa!» şüarları səsləndirilib. Tədbir polisin nəzarəti altında keçirilib, heç bir qarşıdurma yaranmayıb.

AXCP sədri Əli Kərimli, Müsavat başqanı İsa Qəmbər, cümhuriyyət tarixçiləri Nəsiman Yaqublu, Teyyub Qurbanlı, M. Ə. Rəsulzadənin nəvəsi Rəis Rəsulzadə çıxış edib.

İsa Qəmbər bildirib ki, Müsavatın 100 illiyinin qeyd edildiyi bir mərhələdə bu bayramı qeyd etmək əlavə zövqdür. Partiya rəhbəri bildirib ki, xalqın inkişafının qarşısını heç kim ala bilməz:

«RƏSULZADƏYƏ, ELÇİBƏYƏ OLAN MƏHƏBBƏT ŞƏKİLLƏR, HEYKƏLLƏRLƏ ÖLÇÜLMÜR»

«Təsdiq olunmuş bir həqiqətdir ki, məhəbbət şəkillərlə, hörmət, rəğbət heykəllə deyil. Rəsulzadəyə, Elçibəyə olan məhəbbət şəkillər, heykəllərlə ölçülmür. O məhəbbət insanların qəlbindədir. Onların fikri bizim şüurumuzdadır. Başa düşməlidirlər ki, bu xalqın inkişaf yolunun qabağını ala bilməyəcəklər. Bu heç kimə müyəssər olmayıb, imperiyalara, Stalinlərə. Onlar da qarşısımı ala bilməyəcəklər».

AXCP sədri Əli Kərimli isə qeyd edib ki, Xalq Cümhuriyyəti Azərbaycan tarixinin ən şərəfli səhifəsidir. Onun fikrincə, azərbaycanlıların dünya miqyasında öyünəcəyi ilk şey Cümhuriyyətin 93 il əvvəl qurulmasıdır:

«RƏSULZADƏYƏ QƏRƏZLİ MÜNASİBƏT DAVAM EDİR»

«Rəsulzadəyə qərəzli münasibət davam edir. 45 milyona villa alanlar, xalqdan milyardlar oğurlayanlar pul tapmırlar ki, Rəsulzadəyə heykəl qoysunlar. Azərbaycanlıların pulları hesabına dünyada Azərbaycandan təbliğ olunası insan varsa, o da Məhəmməd Əmin Rəsulzadədir».

Tədbirdən sonra iştirakçılar M. Ə. Rəsulzadənin Novxanı qəbiristanlığındakı qohumlarının məzarını ziyarət edib. Oradan isə Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin lideri və Azərbaycanın ikinci prezidenti Əbülfəz Elçibəyin məzarını ziyarət etmək üçün Fəxri Xiyabana yollanıblar.

93 il əvvəl 1918-ci ilin mayın 28-də Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin sədr seçildiyi Milli Şura Tbilisidə Azərbaycanın müstəqilliyini elan edib.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 23 aylıq fəaliyyəti dövründə bir sıra islahatlar həyata keçirilib, müstəqil dövlətin atributları formalaşıb.

Novxanıda bayram ziyarətini fotolarda izləyin.

------------------------------

qaynaq - azadliq.org

Azərbaycan Rəsulzadəni yetərincə anlaya bilirmi?

2011-05-31T08:52:00.001+05:00

Sevda İsmayıllı

Səbahəddin Şimşir Balıkəsir Universiteti Ədəbiyyat fakültəsinin Ümumi Türk Tarixi bölümündə çalışır. Türkiyədə Azərbaycan mühacirətinin araşdırıcılarındandır. Onunla ilk müsahibəmiz bu ilin yanvarında—Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin 127-ci doğum günü ərəfəsində baş tutdu. Söhbətin sonunda mayın sonlarında Bakıya gələcəyini bildirən Səbahəddin bəylə təkrar görüşmək barədə razılaşdıq və mayın 26-da Səbahəddin Şimşir AzadlıqRadiosunun «İz» proqramının qonağı oldu.

-- Səbahəddin bəy, xoş gördük! Sizi həm Bakıda, həm də AzadlıqRadiosunun Bakı Bürosunda görmək çox xoşdur. Təşəkkür edirəm gəldiyiniz üçün. Necəsiniz, Bakıda günləriniz necə keçir?

--Yahşiyiz...(Gülüşmə). Bakı da bizim yaşadığımız şəhərlə, bu aylar xaric, çox bənzərdir.

BİR TƏK DƏNİZİMİZ YOXDUR

--Hansı şəhəri deyirsiniz?

-- Balıkəsir şəhərini. Ankarayla İstanbulun arasındadır. Bir tək dənizimiz yoxdur. Ondan başqa istisi də, soyuğu da, küləyi də eynidir. Amma bu il Balıkəsirdə yaz gəlməyib. Hələ isti yoxdur, yağmur çoxdur. Ondan dolayı sıxıntımız var. Bakıda isə artıq yaydır.

-- Düzdür, qonaqdan soruşmazlar ki, niyə gəlmisən? Amma yenə də, Bakıya budəfəki səfərinizin məqsədi nədir?

--Azərbaycan Tarix Qurumunun «Türk dünyasının dünəni və bu günü» mövzusunda konfransı keçirildi. 140-a yaxın çıxış oldu. Türkiyədən, Belarusdan, Gürcüstandan, Qafqazlardan gələnlər vardı. Onlar türk tarixinin müxtəlif dönəmləri barədə məruzələr etdilər. İki gün qayət gözəl danışıqlar oldu. Bunlar kitab halında çıxsa, daha yaxşı olacaq. Sabah isə (mayın 27-də) Xəzər Universitetinin «Dünya ədəbiyyat və mədəniyyətində Azərbaycan» mövzusunda konfransı olacaq. Orada da çıxış edəcəyəm. Azərbaycanın fərqli dönəmləri danışılacaq, müzakirə ediləcək. Gəlişimizin məqsədi bu iki konfransa qatılmaq idi.

ƏN BÖYÜK GÜN, ƏN BÖYÜK BAYRAM!

-- Amma Azərbaycan 93-cü İstiqlal Günü ərəfəsindədir. Siz də Cümhuriyyətimizin araşdırıcısınız...

-- Elədir. Böyük gün ərəfəsindəyik. Azərbaycanda bu bayramı ürəyində hiss etməyən adam olmasın gərək! Çünki Azərbaycanlıların ən böyük günü, ən böyük bayramıdır! İnşallah, dünya durduqca, bu tarix Azərbaycan türklərinin ən böyük günü olaraq həp qalacaq!

--Bəs bu günlə bağlı heç bir tədbirə dəvət almadınız?

-- Bu günlə bağlı bizi dəvət edən elə AzadlıqRadiosu oldu... (Gülüşmə). AzadlıqRadiosunda Bayramı, İstiqlalı, Cümhuriyyəti konuşacağız...

BU GƏNCLİK AZ KİMİ GÖRÜNƏ BİLƏR...

--Elə isə, mətləbə keçək. Səbahəddin bəy, ötən telefon söhbətimizdə araşdırmalarınız barədə kifayət qədər bilgi verdiniz. Müsahibədən sonra sizə xeyli təşəkkür mesajları da gəldi. Onlarla da tanışsınız. Necə bilirsiniz, Azərbaycan gəncləri öz Cümhuriyyətlərinə sahib çıxa bilirlərmi?

--Gənclərin öz Cümhuriyyətlərinə sahib çıxa bilməməsi üçün heç bir səbəb yoxdur. Mən gələn mesajları oxudum və onların içindəki İstiqlal atəşinin söndürülə biləcəyinin mümkün olmadığını duydum.

Səbahəddin Şimşir və Sevda İsmayıllı

Bəlkə küçəyə çıxdığımızda bu gənclik az kimi görünür. Amma dünyanın hər tərəfində savadlı gənclik, oxuyan gənclik azdır və onlar İstiqlalı qorumaq üçün əllərindən gələni yaparlar. Mən Azərbaycan gəncliyini bu istiqamətdə görürəm. Gələcəkdə Azərbaycanın nə iqtisadi, nə siyasi sıxıntıları olacaq. Mən son 12-13 ildir Bakıya ildə bir-iki kəs gələn birisiyəm. Hər gəldiyimdə də Bakının dəyişimə uğradığını, inkişafının sözlərlə ifadə edilə bilməyəcək qədər gözəl olduğunu görürəm. Bu gün iqtisadiyyatın gətirdiyi bir gözəllik, sabah bu ehtiyaclar bitdiyində mədəniyyətə, tarixə, kitaba, ədəbiyyata yönəlik çalışmaların artmasına səbəb olacaqdır. İnsanlar evlərində televizyonlarını qapadıb kitab oxuyacaqlar. Ağsaqqallar nəvələrini başına yığıb onlara tarixi, ədəbiyyatı, sənəti anladacaqlar. Bu düşüncələr olduqdan sonra Azərbaycan Cümhuriyyətinin istiqlalının mühafizə edilməsi məsələsində heç bir tərəddüd olmayacaqdır.

NİYƏ CİDDİ ARAŞDIRMALAR ÖLKƏ XARİCİNDƏ OLUR?

--Səbahəddin bəy, ötən müsahibənizdə söylədiyiniz bir fikir birmənalı qarşılanmamışdı. Demişdiniz ki, «mən indi Azərbaycanda Əmin bəyin yetərincə anıldığı qənaətində deyiləm. Bu da normaldır. Çünki yeni bir dövlətdən, yeni bir sistemdən söhbət gedir...».

--Dinləyicilərin, oxucuların xoşuna gəlməyən həqiqətlər hər dövrdə olur. Söz düşmüşkən, Türkiyədə də alimlərimizin bir qismi İstanbulun fəthinin 1453-cü il olmadığını, Ulubatlı Hasanın İstanbul surlarına Osmanlı bayrağını sancmadığını söylərlər, yazarlar. Amma bu, tarixi həqiqəti dəyişdirməz. Mənim orada Rəsulzadənin Azərbaycanda yetərincə anılmadığını ifadə etməmə səbəb nə idi? Dünyanın bir çox ölkəsində dövlətə xidmət edənlər adına muzeylər olur, arxivlər olur, kitabxanalar olur, küçələr olur. Bunlar xalqa tarixi-psixoloji dəstəkdir. Bununla yanaşı, ziyalıların ortaya qoyduğu fəaliyyətlər də var. Son 3-4 ildə Azərbaycanda Rəsulzadə araşdırmalarında gəlişmə var. Amma bu gəlişmələrə baxdığınız zaman görürük ki, araşdırmaların ciddi olanı ölkə dışında olur. Məsələn, Moskvada çıxan iki-üç kitab var. Mən bu gün kitab dükanlarında gördüm, məsələn, Rəsulzadənin «Prometey» hərəkatındakı çıxışları, yazıları və məktubları çap olunub («İz istorii Azerbaydjanskoy emiqratsii», tərtibçi və önsöz-- S.M.İsxakov, Moskva, 2011--S.İ.).

AZƏRBAYCAN RƏSULZADƏNİ YETƏRİNCƏ ANLAYA BİLİRMİ?

-- Hətta Polşada da çıxıb. Vilayət Quliyevin tərtib etdiyi «İz naslediya politiçeskoy emiqratsii Azerbaydjana v Polşe» kitabını deyirəm.

--Amma bunların olması gərəkən yer Azərbaycandır! Hətta Azərbaycanın rəsmi məqamlarının mətbəəsində çap olunması daha yaxşı olardı. Amma bu olmayanda, biz düşünürüz ki, əcəba, Azərbaycan Rəsulzadəni hələ yetərincə anlaya bilirmi? Bu sorunu öz-özümüzə sorduğumuzda, anlayamadığı qənaətinə gəlirik...Adi gənclər—Rəsulzadə sevdalıları internetdən bilgi alır. Amma onların aldığı bilgilər elm adamlarının sayını artırmırsa, demək, bu yetərli deyildir. Bir dəfə Bakıya gəlişimdə qəhvəxanada bir şairlə rastlaşdım. Çox gözəl şeirlər oxuyurdu. Soruşdum ki, Sizin şeir kitabınız varmı? Dedi, yox, şeir kitaba gələndə ölür. Şeirlərimi xalq söyləsə, yaşar... Bu, küçədəki adam üçün normaldır. Amma elm adamları bildiklərini, araşdırdıqlarını çap etdirməlidir. Bu nöqtədən baxanda, Azərbaycandakı Rəsulzadə çalışmaları yetərli deyildir. Azərbaycan universitetlərinin tarix bölmələrində Rəsulzadə dövrü tələbələrə neçə dərsdə öyrədilir? Tələbələr bu dövrün xarici, daxili, maliyyə, mədəni siyasətini və digər məsələləri nə qədər bilirlər? Bu siyasətin fəlsəfəsini bilmək lazımdır! Bu çalışmaları elm adamlarının yapması lazımdır! Bu yoxdur, ya da azdır... Bir sıxıntı da kitabların 200-300 ədəd çap olunmasıdır. Məncə, Rəsulzadə kitablarının sayının bir əlin barmaqlarından çox olması gərəkdir. Amma çox deyildir. İnşallah, olacaq!

BİZİM BİR ÜSTÜNLÜYÜMÜZ SEÇKİDƏDİR...

--Səbahəddin bəy, Türkiyədə bu sahədə vəziyyət necədir?

-- Siz 10 il öncə bizə bənzəməyə çalışırdınız. Biz bu gün sizə bənzəyiriz... Son üç-dörd ildə Türkiyədə dövlətin fəlsəfəsi dartışılır. Anayasamızın bəzi maddələri dartışılır. Bəlkə 12 iyun seçkilərindən sonra Anayasanın bir qismi də dəyişəcəkdir. 70-80 ildir dövlət olmağımıza baxmayaraq, bizdə də sıxıntılar bitməmişdir. Dünyaya inteqrasiya sahəsində baxdıqda əskikliklər böyükdür.

Səbahəddin Şimşir

Hədəfimiz dünya dövləti olmaq, modern dünyanın qaydalarını öz içimizdə uyğulaya bilməkdir. Bunun üçün radikal qərarlar gərəkdir. Bəs radikal qərarları nə qədər yapa bilirik? Bizim bir üstünlüyümüz demokratiyanın kurallarından birinin seçkidə yaxşı işləməsidir. İnsanımız sandığa gedib hürr iradəsi ilə öz səsini verir və ordan çıxan qərara uyulur. Amma qanunların dəyişməsi, Anayasanın dəyişməsi, mədəni dünya ilə uyum halında yaşamaq—bütün bunları yapmaq üçün, məsələn, bir partiyanın iqtidara gəlməsi yetərli deyildir. Qanunun yazdığı sayda deputat olması gərəkdir. O yoxsa, xalqı referenduma götürəcək bir saya ulaşmaq gərəkdir. Bunlar dartışılırsa, demək, sıxıntılar bizdə də var. Və bu gün Türkiyədə Atatürk də dartışılır...Odur ki, mən Azərbaycanda Rəsulzadə və 1918-20-ci illər Cümhuriyyəti məsələsində çox böyük problem olduğu qənaətində deyiləm. Problem alimlərin araşdırmalarındakı azlıqdır.

HARADA 28 MAYIS VAR, MƏN ORADAYAM...

-- Bir neçə aydır xəbərimiz yoxdur, bəs sizin araşdırmalarınızda hansı gəlişmələr var?

--Hazırda mən Rəsulzadə və məsləkdaşlarının 1922-ci ildən 1955-ci ilə kimi çıxardığı qəzet və jurnallardakı yazıları bir-bir təsnif edib toplamağa çalışıram. Bunlardan bəziləri ərəb əlifbasındadır. Latın əlifbası ilə türkcə olanlar da var. Polyak, fransız, alman dillərində olanlar da var. Ancaq Azərbaycan mühacirəti ilə məşğul olduğumdan, bu günə qədər qonşu türk topluluqlarının qəzetlərinə, dərgilərinə xüsusi diqqət yetirmədim. Məsələn, tatarların bir «Jana milli yur» dərgisi vardı. 30-cu illərin başlanğıcından axırına kimi—10 il çıxıb. Orada, bəlkə də, Rəsulzadənin öz adı ilə yazısı yoxdur. Amma Mirzə Bala Məmmədzadənin, Məhəmməd Sadiq Aranın yazıları vardır. Bunların içində də 28 Mayıs vardır. Və ya Quzey Kafkasiyanın «Kafkas» dərgisi, ya da türküstanlıların «Türküstan» dərgisi. Bu yazıların da toplanması lazımdır. İndi mənim ağlımdan bir şey də keçir. O dönəmlərin türk topluluqlarının mətbuatında 28 Mayıs nədir? Doğu türküstanlılar bu məsələyə necə baxıblar? Qazaxlar, özbəklər, qırğızlar necə baxıblar? Tatarlar, başqırdlar və Rusiya içində türk olmayıb da, müsəlman olanlar necə baxıb? Onları araşdırmağa çalışıram. Bir də, 1921-29 illəri arasında çıxan Ufa müftiliyinin jurnalları mənim əlimdədir. Bu jurnallarda da zaman-zaman «28 Mayıs—Azərbaycanın İstiqlal günündə nə yapıla bilər» –kimi oxucu məktubları var. Bunlardan nələr çıxara bilərik? Allah qoysa, önümüzdəki illərdə bunları sizlərlə paylaşacağız.

--Rəsulzadə ilə bağlı kitabın bu il təkrar basqısı olacağını demişdiniz. Kitab çıxdımı?

--Yox. İndi mətbəədədir. Çox istərdim özümlə Bakıya gətirim, çatmadı. 10 günə çıxacaq və Bakıya növbəti gəlişimdə baqaj haqqımız olan 20 kilonu gətirərik. Bu gəlişimdə də yanımda yüzədək kitab gətirmişdim. Dostlara payladıq.

--Səbahəddin bəyin Cümhuriyyətin Azərbaycandakı araşdırıcıları ilə əlaqəsi varmı? Qonağımız kimlərin adını çəkdi?

--Rəsulzadənin həyatının Türkiyə dönəmi barədə daha nələr danışdı?

--Əmin bəy «Azərbaycan Cümhuriyyəti» əsərini nədən yazdı? Kitabda hansı önəmli mesaj vardı?

--Səbahəddin bəy Rəsulzadənin mühacirətdə buraxdığı dərgiləri necə qiymətləndirdi? Əmin bəy bu dərgilərdə hansı fəlsəfəni verməyə çalışıb və bu kimləri narahat edib?

--Qonağımız Rəsulzadənin fəaliyyətinin birinci Türkiyə dönəminin ən böyük uğurunun nə olduğunu söylədi?

--Bəs Türkiyədən çıxarıldıqdan sonrakı 17 illik fasilədə Rəsulzadənin nəyə izn vermədiyini heyrətlə bildirdi?

--Səbahəddin Şimşir hansı dönəmi insanların zehniyyətinin dəyişdiyi dönəm adlandırdı və bunun indi Azərbaycanın ayaqda qalmasına səbəb olan atəş olduğunu dedi?

«İz» proqramını elə bu səhifədən dinləyə bilərsiniz.

http://www.azadliq.org/audio/Audio/312663.html

-------------------------------
qaynaq - azadliq.org

Böyük Azərbaycan aşiqi Məhəmməd Əmin Rəsulzadə

2011-05-26T09:00:00.000+05:00

Nə yaxşı ki, bu qədər itkinin, faciənin, bəlanın içində bizə belə böyük qürur yaşadan bir cümhuriyyət tariximiz var. Nə yaxşı ki, 93 il öncə bu millət üçün yoxdan bir bayraq var edən və Azərbaycan səmasını onun üç rənginə boyayan bayraq insanlarımız olub.

Nə yaxşı ki, bu xalqın tarixində vətən və millət sevgisini özündən sonrakı nəsillərə örnək kimi, böyük bir eşq mərtəbəsində yaşamış Məhəmməd Əmin Rəsulzadələr olub.

Bir xalq üçün milli və bəşəri dəyərlərin önəmini, müasirliyin və inkişafın yolunu bundan gözəl formulə edən bir dövlət modeli təsvir etmək çətindir.Bir millət üçün vətənpərvərliyin, milli təəssübkeşliyin, əqidə bütövlüyünün M.Ə.Rəsulzadədən parlaq örnəyini tapmaq mümkün deyil.

Həyatı boyunca ayaq basdığı hər yerə Azərbaycan adını yazdırmaq üçün mücadilə verən, üz tutduğu hər ölkədə Azərbaycan nidasını səsləndirməyə can atan bir fədaiydi Məhəmməd Əmin. Azadlıq davasından son nəfəsdə belə vaz keçməyən əfsanəvi şəxsiyyətlərdəndi. Gəncliyindən vətən sevdasına tutulmuş bir Azərbaycan aşiqiydi. Bakıda inqilab qorxusu yaşayanlar həbsinə qərar verəndə Irana, oradakı təqiblərdən də Türkiyəyə getmişdi. Amma burada bir an belə, boş dayanmamış, fəaliyyətini daha da genişləndirmişdi. Elə bu həyat təcrübəsi də onun sonrakı siyasi fəaliyyəti üçün əvəzsiz rol oynamışdı.Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurulanda Rəsulzadənin 34 yaşı vardı.

Amma dünya tarixində ideoloji baxımdan ən yüksək səviyyədə əsaslandırılmış, demokratik prinsiplərə söykənən bir dövlət qurulmuşdu onun rəhbərliyi altında. AXC-nin irsi bu gün təkcə bizim üçün yox, çağdaş dünyanın bir parçası olmaq istəyən istənilən xalq üçün gözəl nümunədir.

Azərbaycan “mən istərəm bəlanı, çün istər bəla məni” deyən böyük Füzulinin vətənidir. Bu ölkənin başından bəlanın əskik olduğu yox. Belə bir dünyəvi dövlətin qurucusu, milli öncül Rəsulzadəyə uzun zaman öz vətənində yaşamaq da nəsib olmadı. Bütün ömrü Azərbaycan mücadiləsiylə qürbət diyarlarda keçdi. Onun mühacirət həyatı indi xaricdə yaşayan, çox zaman bu ölkənin sıxıntılarından uzaqlaşmağı bir fürsət, qurtuluş sayan və orada özünə rahat həyat quran həmyerlilərimiz üçün bir ibrət məktəbidir. Bu böyük insanın 33 illik qürbət həyatı bir qəhrəmanlıq salnaməsi, mübarizlik simvoludur. Az qala qarış-qarış gəzdiyi ölkələrdə onun ilk işi əqidəcə özünə yaxın həmvətənlərini arayıb tapmaq və onları Azərbaycan davasına cəlb etmək olmuşdu. O illər xaricdə nəşr etdirdiyi məqalə və kitablar da böyük öncülün inanılmaz həyat hekayətini ortaya qoyur.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə son nəfəsinə qədər Azərbaycan istiqlalının yenidən doğacağına inamını itirmədi. Böyük fədainin azadlıq arzuları, gec də olsa, gerçəkliyə çevrildi. Onun Azərbaycanın gələcəyi üçün söylədiyi bu sözlərin reallığa çevrilməsinə də çox az qaldığına kimsə şübhə edə bilməz:

“Dünya tarixinin xülasəsi haqq ilə batil, hürriyyətlə əsarət mübarizəsinin bir ifadəsidir. Bir yandan hürriyyət və demokratiya, o biri yandan isə totalitarizm ilə kommunizm cəbhəsinə ayrılan bu günkü dünya mənzərəsi həmin mübarizənin yeni, böyük qarşılaşması deməkdir. Bu, bəlkə də son qarşılaşmadır. Müqəddəratını hürriyyətsevər millətlərin və mədəniyyət dünyasının müqəddəratı ilə bağlamış Azərbaycan hürriyyət və demokratiya cəbhəsinin son və qəti zəfərinə əsla şübhə etməz! O duyduğu min bir iztirabdan sonra arzuladığı hürriyyət və istiqlalına qovuşacaq, şair Gültəkinin bu beytini zəfər sevincləri içində təkrar edəcək:

Sən bizimsən, bizimsən, durduqca bədəndə can,Yaşa, yaşa, çox yaşa, ey şanlı Azərbaycan!".

-----------------
qaynaq - azadliq.az

Mühacirətin nəyi araşdırıcılara iztirab verir?

2011-05-26T08:54:00.000+05:00

Sevda İsmayıllı

AzadlıqRadiosunun “Can Bakı” proqramının “İstiqlal mübarizlərini nə dərəcədə tanıyırıq?” mövzusunda açdığı müzakirəyə qatılan Cümhuriyyət tarixinin araşdırıcısı filologiya doktoru, professor Vilayət Quliyev Polşada “Adam Marszalek” nəşriyyatında rusca çıxan“Azərbaycan mühacirətinin Polşadakı siyasi irsindən” kitabından danışdı və bir sıra mətləblərə aydınlıq gətirdi.

- Vilayət bəy, 3 gündən sonra Cümhuriyyətin 93 yaşını qeyd edəcəyik. Böyük xoşbəxtlikdir, deyilmi? Mən bizim nəslimizi—Sovetlər zamanında böyümüş, formalaşmış insanları nəzərdə tuturam. Hətta Cümhuriyyətimizin 100 illiyini görmək şansımız da var...

- Şübhəsiz, çox böyük xoşbəxtlikdir. Mən həmişə fikirləşirəm ki, dünyada 5 mindən çox millət mövcuddur. Ancaq onlardan ancaq 200-ü dövlət qurmağa nail olub. Azərbaycan türkləri bu millətlərin arasında olduğu üçün həm qürur, həm xoşbəxtlik, həm də məsuliyyət duymalıdır.

- Sizə necə üz tutaq – cənab səfir, yoxsa sadəcə Vilayət bəy? Çünki Sizin tərtib etdiyiniz, ön söz yazdığınız “Azərbaycan mühacirətinin Polşadakı siyasi irsindən” adlı kitabdan söz açacağıq...

- (Gülür) Fərqi yoxdur...Vilayət bəy, Vilayət müəllim...Nə cür istəsəniz.

BİZ- O DÖVRÜN GƏNC CÜMHURİYYƏT AŞİQLƏRİ...

- Vilayət bəy, elə isə öncə söyləyin görək, Cümhuriyyət irsinin tədqiqinə necə başladınız?

- Bu məsələ məni 80-ci illərin sonlarından maraqlandırmağa başladı. Bakıda ilk mitinqlər başlayanda, bizim üçrəngli bayrağımız da Azadlıq meydanında göründü. O vaxta qədər çoxumuz bundan xəbərsizdik. Xəbəri olanlar da qətiyyətlə susurdu...Təbii ki, bu bayrağın ardından Cümhuriyyətin, onun liderlərinin, irsinin varlığı meydana çıxdı. O zaman mən EA-nın Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunda çalışırdım, direktor müavini idim. Proseslərlə maraqlanırdım. Türkiyəyə yollar yenicə açılmışdı. Oradan sənədlər, materiallar, kitablar gəlməyə başlayırdı. Cümhuriyyət irsi o dövrdən diqqətimi çəkməyə başladı. 1991-ci ildə biz ilk dəfə İnstitutumuzda mühacirət irsinə həsr olunmuş beynəlxalq konfrans keçirdik. Onun işində Türkiyədən, Almaniyadan, Hollandiyadan və başqa ölkələrdən gəlmiş alimlər iştirak edirdilər və bir il sonra həmin konfransın materialları ayrıca kitab şəklində çap olundu. Bu, Cümhuriyyət irsini Azərbaycanda işıqlandıran ilk nəşr idi. İndiki zamandan baxanda, bir məsələ ilə də qürur duyuram. 1991-ci ildə mən Parisə- Versal Sülh Konfransına getmiş Azərbaycan nümayəndə heyətinin hazırladığı və konfransın rəhbərliyinə təqdim etdiyi “Qafqaz Azərbaycanı Respublikasının Paris Sülh Konfransından tələbləri”ni ingilis dilindən Azərbaycan dilinə çevirdim. Biz—o dövrün gənc Cümhuriyyət aşiqləri onu litoqrafiya üsulu ilə Akademiyada çap etdik və həmin mükəmməllikdən uzaq nəşr Azadlıq meydanında minlərlə insanın arasında yayıldı. Təbii ki, Azərbaycan müstəqillik qazanandan sonra bu məsələyə olan marağım daha da artdı. Həm də tədqiqat aparmaq üçün imkanlar genişləndi. Beləliklə, artıq 20 ildən çoxdur ki, siyasi mühacirlərimizin taleyi və irsi ilə bağlı məsələ məni həm maraqlandırır, həm də düşündürür.

ƏDƏBİ MÜHACİRƏTİN YAŞI 1000-DƏN, SİYASİ MÜHACİRƏTİNKİ

- Azərbaycan mühacirətinin tarixini XX əsrin əvvəllərinə- Əli bəy Hüseynzadənin və Əhməd bəy Ağaoğlunun Türkiyəyə gedişi ilə bağlayanlar da var, ötən əsrin 20-ci illərinə- bolşevik işğalından sonra köç edənlərə də. Siz hansılardansınız?.

- Mühacirət anlayışının əslində bizim dinimizin tarixi ilə bağlıdır. İslamın yeni meydana çıxdığı dövrdə öz əqidələri və inancları uğrunda mübarizə aparanlar, həqiqət axtaranlar, haqqın-ədalətin yanında olmaq istəyənlər Peyğəmbərə qoşularaq Məkkədən Mədinəyə hicrət, yəni mühacirət etmişdilər. Artıq 1500 ilə yaxındır ki, həqiqət axtaran insanlar bir çox hallarda doğma yurdlarını tərk etmək məcburiyyətində qalırlar. Azərbaycanda ədəbi mühacirətin min ildən çox tarixi var. X-X1 əsrlərdə Azərbaycan yazıçıları, filosofları müəyyən səbəblər üzündən öz vətənlərindən mühacirət edərək Bağdadda, Bəsrədə, Şamda yaşayıb yaratmışlar. Siyasi mühacirətin tarixi isə nisbətən yenidir. Mən hesab edirəm ki, Azərbaycan siyasi mühacirətinin tarixi XX əsrin əvvəllərindən başlayıb. 1905-ci ildən sonra Rusiya imperiyasının türklərə, müsəlmanlara qarşı yad, ögey münasibətinə qarşı, Velikorus şovinizminə qarşı mübarizə aparan Azərbaycan ziyalılarının, fikir adamlarının bir qismi etiraz əlaməti olaraq imperiyanı tərk etmişdi və qonşu Türkiyədə, yəni o zamankı Osmanlı İmperiyasında, habelə İranda fəaliyyət göstərirdi. Onların ən parlaq nümayəndəsi Əli bəy Hüseynzadə və Əhməd bəy Ağayev (Ağaoğlu) idi. Habelə gənc Məmməd Əmin Rəsulzadə də bir müddət mühacirətdə yaşamalı olmuşdu. Amma bu, ədəbi yox, siyasi mühacirət idi. Çünki onlar rejimə olan müxaliflikləri üzündən ölkəni tərk etmişdilər və fərqli düşüncələrini öz əsərlərində açıqca bildirirdilər.

MÜHACİRƏTDƏ XAOS DÖVRÜ...

- Sizcə, Azərbaycan siyasi mühacirətinin Polşa dönəmini öyrənmək nə dərəcədə önəmlidir?

- Kifayət qədər önəmlidir. Çünki Azərbaycan mühacirətinin ikinci—daha böyük dalğası müstəqil Cümhuriyyətimizin süqutundan sonra başladı. Bolşeviklər hakimiyyəti təhvil alarkən Azərbaycan Parlamenti ilə bağladıqları 6 bəndlik anlaşmanın bütün şərtlərini elə ertəsi gündən etibarən pozmağa başladılar. Həmin anlaşmaya görə, dövlət idarələri fəaliyyətini davam etdirməli idi. Silahlı qüvvələr qalırdı, siyasi liderlər təqib olunmurdu və s. Amma mayın əvvəllərində Cümhuriyyətin sonuncu baş naziri olmuş Nəsib bəy Yusifbəyli sirli şəkildə yoxa çıxdı. Cümhuriyyət liderlərinə qarşı təqiblər və terror aktları başladı. Ermənilər də bu prosesdə fəal iştirak edirdi. İyunda Tiflisdə ilk baş nazir və Xarici İşlər naziri Fətəli Xan Xoyski, daha sonra parlamentin sədri Həsən bəy Ağayev öldürüldü. Ədliyyə naziri Xəlil bəy Xasməmmədov ağır yaralandı. Ardınca Daxili İşlər Naziri Behbud Xan Cavanşir İstanbulda ermənilər tərəfindən qətlə yetirildi. Nəticədə, Azərbaycan siyasi mühacirətində bir müddət xaos və çaşqınlıq hökm sürdü. Yalnız 1922-ci ildə M. Ə. Rəsulzadə Finlandiya üzərindən keçib əvvəlcə Parisə, sonra Türkiyəyə mühacirət etməsi nəticəsində bu sahədə sistemli fəaliyyət başlandı başladı. Siyasi mühacirətimiz təşkilatlandı və 1922-ci ildən sonra Milli Mərkəz, onun xarici bürosu yaradıldı. Mətbu nəşrlər meydana çıxdı. Mühacirətin Türkiyədəki fəaliyyət dövrü 1932-33-cü illərə qədər davam etdi. Təbii ki, Türkiyə dil, din, mentalitet baxımından bizə çox yaxın olduğundan bütün bu illər ərzində siyasi mühacirətimizin mərkəzi rolunu oynadı. Bu zamanlar ikinci bir mərkəz də var idi—bu, Paris idi. 1919-cu ildə Versal Sülh Konfransında iştirak etmək üçün Əlimərdan bəy Topçubaşovun (Topçubaşı) rəhbərliyi ilə Parisə gedən nümayəndə heyəti milli hökumətin süqutundan sonra geri qayıtmamışdı. Parlament nümayəndə heyəti milli hökumət devriləndən sonra da bütün çətinliklərə, məhrumiyyətlərə baxmayaraq öz fəaliyyətini, mübarizəsini davam etdirirdi. 1933-cü ildə Türkiyə Cümhuriyyətinin 10 illiyi qeyd olunanda, iki sovet marşalı—Budyonnı və Voroşilov Türkiyədə oldular və Stalindən Atatürkə mühüm mesajlar çatdırdılar. Bu mesajlardan biri də Sovet İttifaqına qarşı çıxan siyasi mühacirlərin, ilk növbədə də türk cümhuriyyətlərindən, eləcə də Azərbaycandan olanların Türkiyədən uzaqlaşdırılması ilə bağlı idi. Atatürk bu şərtləri qismən qəbul etməli oldu. Nəticədə Məmməd Əmin başda olmaqla Azərbaycan mühacirətinin nümayəndələri o ildən Türkiyədən çıxmaq məcburiyyəti qarşısında qaldılar...Yeni bir mərkəz axtarmaq lazım idi. Bu rolda Polşa çıxış etdi.

POLŞADA MÜHACİRLƏR ÜÇÜN MÜNBİT ZƏMİN VARDI

- Nədən Polşa seçildi?

- Çünki Polşa hələ 1920-ci ildən bolşevik Rusiyasının və sonra da Sovet Rusiyasının ən ardıcıl və barışmaz opponenti idi və marşal Pilsudski açıq şəkildə sovet quruluğunun, bolşevik ideyasının Şərqi Avropada, ümumiyyətlə Avropada yayılmasına qarşı çıxırdı. Elə bu ideoloji mübarizə məqsədi ilə də 1927-ci ildə Polşada ilk sovetoloji mərkəz sayılan Şərqi Avropa İnstitutu yaranmışdı. Bunun ardınca, “Prometey” jurnalının nəşrinə başlanmışdı. Burada mühacirlər üçün münbit zəmin vardı. Ona görə də, Polşa hökumətinin dəvətindən. yardımından istifadə edən Azərbaycan mühacirləri Polşada yerləşdilər.

VİLAYƏT QULİYEV NİYƏ ARAŞDIRMALARA BAŞLADI?

- Vilayət bəy, kitab üçün materiallar toplarkən hansı sürprizlərlə üzləşdiniz? Və qarşılaşdınızsa, xoş sürprizlər nə oldu və arzulamadıqlarınız nə oldu?

- Bilirsiniz ki, sovet dövründə bizim alimlərin xaricə çıxışı məhdud idi. Bu, daha çox siyasi amillərlə bağlı idi. Amma indi də alimlərimiz xarici arxivlərdə az çalışırlar. Doğrudur, siyasi amillər artıq aradan qaldırılıb. Di gəl ki, maddi sıxıntılar qaldığından, aylarla xarici arxivlərdə çalışmaq ciddi çətinliklərlə bağlıdır. Bilirsiniz ki, 2004-cü ildən başlayaraq mən Polşada Azərbaycan Respublikasının səfir kimi fəaliyyət göstərmişəm. Və təbii ki, həm keçmiş alim olduğumdan (bilmirəm, alimlikdən keçmiş zamanda danışmaq olarmı?), həm də mühacirət irsi ilə yaxından maraqlandığımdan qərara gəldim ki, boş vaxtlarımda Polşa arxiv və kitabxanalarında axtarış aparım. Demək olar ki, əksər şənbə və bazar günlərini Milli Kitabxanada, Universitet kitabxanasında və müxtəlif arxivlərdə çalışırdım. Nəticədə o zamana qədər tədqiqatçı nəfəsi dəyməyən çox sənədlər üzə çıxardım. Onların bir qismi Polşa rəsmiləri tərəfindən hələ 2005-ci ilin martında Azərbaycan Respublikasının prezidenti İ.Əliyevin bu ölkəyə ilk rəsmi səfəri zamanı dövlət başçısına təqdim edildi. Bu sənədlər əsasən Azərbaycan Milli Ordusunun zabitləri ilə bağlı idi. Onların bir qismi 1922-1923 -cü illlərdə Polşaya müraciət edərək marşal Pilsudskinin razılığı ilə Armiya Krayovada – Polşa ordusunda xidmətə başlamışdılar. Bu zabitlərin hər birinin maraqlı həyat yolu var və inanıram ki, onlar müstəqil Azərbaycanın hərb tarixində minnətdarlıqla anılmağa layiqdirlər.

ƏMİN BƏY POLŞADA YETƏRİNCƏ TANINIRDI

- Mühacirətdə olan Cümhuriyyət siyasi liderlərinin fəaliyyəti də təbii ki, hərbçilərdən heç də az maraqlı deyildi. Keçdikləri həyat və mübarizə yolu nəticəsində onlar qısa zaman ərzində Polşa, Avropa cəmiyyətinə uyğunlaşa bilmişdilər. Burada kifayət qədər yaxşı qəbul olunmuşdular. Xüsusilə, Məhəmməd Əmin bəy Polşada yetərincə tanınırdı, bu ölkə ilə, onun ziyalı elitası və siyasi adamları ilə yaxşı əlaqələrə malik idi. Həmin dövrdə Şimali Qafqazdan olan dağlı mühacirlər Polşada iki dildə--rus və Azərbaycan dilində çox mühüm bir dərgi çap edirdi. Bunlar müvafiq olaraq “Qafqaz dağlıları”-“Qortsi Qafqaza” “Severnı Kafkaz”—“Şimali Qafqaz” jurnalları idi. Dağlı mühacirlərlə bir sırada Azərbaycanlı mühacirlər də bu dərginin işində yaxından iştirak edirdi. Daha doğrusu istər mövzu, istər də dil baxımından əsas ağırlıq onların üzərinə düşürdü. Araşdırıcı kimi buradakı yazıları öyrənəndə, onları bir kitab halında çapa hazırlayanda mənə qürur verən məqamlarla birlikdə iztirab keçirməyinə əsas verən anlar da oldu...

- Vilayət bəyə özü demiş, “iztirab” verən nə idi?
- Siyasi mühacirlər necə yaşayırdılar? Bəzilərinin iddia etdiyi kimi, yağ-bal içində, yoxsa sıxıntıda?
- Bu kitabla tanışlıq nələrə işıq salır, nələri dəqiqləşdirməyə imkan verir və hansı mifləri-uydurmaları dağıdır?
- Kitabda Məmməd Əmin Rəsulzadənin məqalələrinə -- araşdırmalarına yetərincə yer ayrılıb? Onun Polşadakı fəaliyyəti bu kitabdakı materiallarla bitir, yoxsa öyrənib üzə çıxarmalı yenə nələrsə var?
- Daha hansı siyasi mühacirlər Vilayət Quliyevin diqqətini çəkdi?
- “Kitabı necə əldə etmək olar?” sualını qonağımız necə cavablaycaq?
- Kitabın Azərbaycan türkcəsində nəşrini gözləməyə dəyər?

-----------------------------------

qaynaq - azadliq.org

RƏSULZADƏYƏ ÖGEY MÜNASİBƏT DAVAM EDİR

2011-05-20T13:56:00.002+05:00

Qarşıdan 28 May Respublika Günü gəlir. 1918-ci il mayın 28-də müsəlman Şərqində ilk olaraq Azərbaycanda demokratik respublika Xalq Cümhuriyyəti elan edilib. Müstəqillik Bəyannaməsi Milli Şuranın ilk toplantısında Tiflisdə qəbul edilib. Milli Şuraya Məhəmməd Əmin Rəsulzadə rəhbərlik edib. Amma indiyədək cumhuriyyət banimizin Azərbaycanda və paytaxt Bakıda heykəli və büstü yoxdur. Bu mövzu zaman-zaman gündəmə gəlsə də hələ də Ulu Öndərə layiqli heykəl ucaldılmayıb.

Azərbaycan hakimiyyəti çox böyük qürur hissi ilə vurğulayır ki, “Eurovision-2011"dəki qələbədən sonra Azərbaycan bayrağı Avropada dalğalandı. Fəqət o bayrağı bayraq yapıb dalğalandıran kişinin öz ölkəsində bir büstü belə yoxdur.

Qeyd edək ki, Neftçilər prospektində, Kukla Teatrının binası qarşısında 2007-ci ilədək üzərində “Burada Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin banisi Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin abidəsi qoyulacaq” yazılan lövhə var idi. Lakin hakimiyyət lövhəni sökərək, onun yerində fontan tikib. Bundan əlavə, neçə illərdir ki, BDU-nun həyətində də Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin heykəlinin qoyulacağı ilə bağlı lövhə var. Bu məsələnin Azərbaycanda reallaşmaması ölkəmiz adına böyük utanc kimi dəyərləndirilir. Hətta Bakıda Misirin devrilmiş prezidenti Hüsnü Mübarəkin əzəmətli heykəli olduğu halda Rəsulzadənin heykəli yoxdur. Milli Məclisin deputatı, tarixçi alim, professor Musa Qasımlı hesab edir ki, Rəsulzadənin adı artıq əbədiləşib: “Azərbaycanda Xalq Cümhuriyyəti xadimlərinin xatirəsinə İstiqlal küçəsində abidə qoyulub. Novxanıda da Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin əzəmətli abidəsi var. Onun adına Azərbaycanda qəsəbə də var. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin abidəsi Azərbaycanda var. ”Yoxdur" demək yanlışdır. Və hesab edirəm ki, onun adı əbədiləşdirilib".
M.Qasımlı bu məsələ ilə bağlı parlamentdə məsələ qaldırmaq niyyətində olmadığını dedi: “Fikrimcə, cümhuriyyət tarixinin öyrədilməsi ilə bağlı çox işlər həyata keçirilib. 1998-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyev cümhuriyyətin elan edilməsinin 80-ci ili ilə bağlı sənəd imzaladı. Həmin sənəddən sonra parlamentin stenoqramları və xarici siyasət sənədləri çap edildi və ciddi araşdırmalar aparıldı. Və nəhayət, prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə İstiqlal küçəsində cümhuriyyət qurucularına bir abidə qoyuldu. Hesab edirəm ki, bu məsələyə ayrı-ayrı şəxslərin kontekstindən yanaşmamalıyıq. Daha çox ümumi dövlət maraqları baxımından yanaşmalıyıq. Qətiyyən fərdiləşdirməməliyik. Və biz bütün cümhuriyyət xadimlərinə eyni münasibət bəsləməliyik. Birini ideallaşdırıb, digərinin fəaliyyətinə kölgə salmamalıyıq. Onların hamısına hörmət, ehtiramla yanaşmaq gərəkdir. Cümhuriyyət tarixi bizim tariximizin bir hissəsidir. Həmin xadimlərin həyatı, fəaliyyəti ilə bağlı ciddi araşdırmalar aparılmalıdır. Düşünürəm ki, onların xatirəsinə Azərbaycanda çox dərin hörmət bəslənilir. Cümhuriyyətlə bağlı yubileylərimiz hər il keçirilir. Bir daha deyirəm, belə məsələlərə fərdi yanaşmanın əleyhinəyəm”.Tarixçi alim, Rəsulzadə irsinin araşdırmaçısı Nəsiman Yaqublunun fikrincə isə bu il keçiriləcək müstəqillik günü ilə bağlı Rəsulzadənin adı əbədiləşdirilməlidir: “Rəsulzadə Azərbaycan dövlətinin qurucusudur. Bu il Azərbaycanın müstəqilliyinin 20 illiyini qeyd edəcəyik. Heç olmasa bu il Rəsulzadənin adını əbədiləşdirmək lazımdır. Düzdü, müəyyən küçələr var ki, Rəsulzadənin adı verilib. Amma bununla kifayətlənmək olmaz. Yalnız onun heykəlləri qoyulmalı deyil; əsərləri çap edilməli, fəaliyyətinin öyrənilməsi üçün ayrıca mərkəz formalaşdırılmalıdır. Həmin mərkəzin yaradılması üçün də dövlət dəstəyi olmalıdır. Rəsulzadənin Almaniyadakı, Fransadakı, Polşadakı fəaliyyəti ciddi öyrənilməlidir. Çünki bu fəaliyyət Azərbaycanın müstəqilliyini əhatə edir. Eyni zamanda onun çoxsaylı əlyazmaları, əsərləri toplanıb sistemli şəkildə çap edilməlidir, haqqında filmlər çəkilməlidir. Bunların heç birinə hələ ki Azərbaycanda rast gəlinmir. Düşünürəm ki, Rəsulzadə ilə bağlı Azərbaycanda çox iş görülməlidir. Bu, Rəsulzadə ilə bağlı iş deyil, bu, Azərbaycanın müstəqilliyi, tarixi ilə bağlıdır. Çünki Məhəmməd Əmin Rəsulzadə deyəndə birinci növbədə Azərbaycanın azadlığı, müstəqilliyi yada düşür. Ona görə də Rəsulzadə ilə bağlı bir iş görülür deyiləndə onu bir şəxs olaraq qəbul etmək lazım deyil. Bütövlükdə Azərbaycanın istiqlal tarixi olaraq qəbul etmək lazımdır. Bu səbəbdən də görüləsi işlər çoxdur”

Zülfiyyə SAKİTQIZI
----------------------------
qaynaq - musavat.com

“Azərbaycan qurtuluş davasının bayrağı”

2011-03-07T09:43:00.000+04:00

«Davamız üç kişinin aparacağı qısır bir dava deyildir. O, nəsildən-nəslə dövr edən bir davadır» (M.Ə.Rəsulzadə)

Martın 6-da Azərbaycanın milli lideri Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin vəfatının 56-cı ildönümüdür. Bu münasibətlə hazırladığımız səhifədə öndərin həyatının son anları və ölümü ilə bağlı bəzi qeydlər yer alır. Eləcə də oxuculara M.Ə.Rəsulzadənin vəfatı ilə əlaqədar o zamankı mətbuatda dərc edilən xəbərlər, müxtəlif ünvanlardan daxil olmuş məktub və teleqramlardan nümunələr də (cüzi redaktə və ixtisarla) təqdim olunur. Səhifə tarix elmləri namizədi Nəsiman Yaqublunun “Məmməd Əmin Rəsulzadə” adlı kitabının (Bakı, 1991) materialları əsasında hazırlanıb.

Ömrün 70-ci ilində

“Hörmətli Məmməd Əmin Rəsulzadə!
Əziz və möhtərəm ustadımız!
Argentinadakı “Qafqasiya birliyi”nə mənsub azərbaycanlılar 70-ci doğum ildönümünüz münasibəti ilə sizə səmimi təbriklərini göndərərkən bütün həyatınız boyunca istiqlal uğrunda çalışdığınız əziz vətənimiz Azərbaycana tezliklə qovuşmağınızı candan təmənna edər və sizə uzun ömürlər, səadətlər dilərlər.
Dünyanın ən gözəl ölkələrindən biri olan Azərbaycanın 28 may 1918-ci ildə olduğu kimi təkrara azərbaycanlılara aid olduğunu bir daha elan etmənizi görmək istərik...".
Bu sətirlər 1954-cü ilin yanvarında uzaq Argentinadakı azərbaycanlılar adından M.Ə.Rəsulzadəyə göndərilən təbrik məktubundandır... O zaman 70 yaşı tamam olurdu. Bu münasibətlə ona saysız-hesabsız teleqram gəlir, məktublar yazılırdı. Hamı onu ürəkdən təbrik edir, uzun ömür arzulayırdı. Ömrünün sona yaxınlaşdığını isə heç kəs ağlına belə gətirmir, bəlkə də bununla barışmaq istəmirdilər... Axı, o, bütün dünyaya səpələnmiş azəri mühacirlərinin “ümid günəşiydi”; “qəlblərdə ümidsizlik yaşatmayan” öndər idi! Axı, Vətənə həsrət soydaşlarımız M.Ə.Rəsulzadənin “Azərbaycanın 28 may 1918-ci ildə olduğu kimi təkrara azərbaycanlılara aid olduğunu bir daha elan etməsini görmək” ümidiylə yaşayır, həmin günün uzaqda olmadığına çox inanırdılar...

Sonuncu Novruz bayramı

Novruz bayramını çox sevirdi. Novruz bayramı yaddaşında belə qalmışdı onun: “Bu bayramda hər şey yenilənir, uşaqlara mütləq yeni pal-paltar geydirilir; uşaqlarını sevindirmək üçün ən kasıb ailələr belə bütün imkanlarını sərf edərlər. Türkiyədəki şəkər bayramı kimi Azərbaycandakı Novruz bayramı da üç gün davam edər...”.
Novruz bayramını otuz üç il idi ki, qürbət ellərdə keçirirdi. Novruz bayramında həmişə bir xoş hadisəni xatırlardı: 1919-cu ilin Novruz bayramını. O zaman Azərbaycan azad idi. Həyatında, güzəranında milli - azəri türkü ruhunu yaşadan xalq Novruz bayramını hər cür qadağalardan, qorxu-hürküdən uzaq bir bayram kimi qeyd edirdi.
O xoşbəxt günü indi ömrünün yetmişinci ilində ürək ağrısı ilə belə xatırlayırdı: “Müstəqil Azərbaycan hökuməti zamanında Novruz milli bir bayram olaraq rəsmən qeyd olunurdu. O gün bütün millətlə bərabər dövlət müəssisələri də çalışmazdı. Hökumətcə mərasim yapılaraq ordunun keçid rəsmi icra olunurdu...”.
Ankara. 1954-cü il, 21 mart. Azərbaycan Kültür Dərnəyi Novruz bayramı münasibətilə Dərnək binasında toplantı keçirir. Açılış mərasimindən sonra söz Dərnəyin fəxri sədri M.Ə.Rəsulzadəyə verilir. Bu, onun sonuncu Novruz bayramıdır. O, bir daha bu sevimli bayramın havasını udmayacaq. Hələlik hər şeydən xəbərsiz və amansız əcəldən uzaqda dayanıb Novruz bayramından, doğma vətəni Azərbaycanda necə keçirilməyindən danışır...

Sonuncu 28 May bayramı

Ankara. 1954-cü il, 28 may. Azərbaycan Kültür Dərnəyində bu dəfə Azərbaycan istiqlalının otuz altıncı ildönümü qeyd edilir. Yenə açılış mərasimindən sonra söz ona verilir. Düz otuz altı il idi ki, o, harda olursa-olsun bu günü yad edir, toplantı keçirib həmvətənlərini başına yığır, 28 mayın istiqlaliyyət günü olduğunu danışır. Otuz altı il əvvəl olmuşdu bu hadisə... O adamlar da həyatda yox idi, hamısı köçüb getmişdi. Çoxunu isə qətlə yetirmişdilər. Sağ qalan o idi yalnız. Və o vaxtdan bəri mərhum dostlarının, azad Azərbaycanı quranların ruhunu şad etməkdən ötrü həmişə bu bayramı keçirirdi. Onların adını yad edir, gənclərə xatırladırdı.
Bu isə onun sonuncu 28 may bayramıdır. Yenə hamını sehrləyən sözləri eşidilirdi: “28 may 1918-ci il milli Azərbaycan hərəkatının ən böyük günüdür. Bundan 36 il əvvəl Milli Şura tərəfindən Azərbaycanın istiqlalı elan olunmuşdu; bu tarixdə türk və müsəlman aləmində ilk dəfə milli xalq hakimiyyətinə dayanan bir cümhuriyyət qurulmuşdur. Yüz il əvvəl ayrı-ayrı 9 xanlıq halında çarlığın hakimiyyəti altına düşən Azərbaycan Birinci Dünya Hərbi nəticəsində çökən Rusiya imperatorluğunun zülmü altından siyasi bir bütün, bir millət, bir dövlət olaraq qalxdı...”.
28 may bayramında xalqın həm vətənpərvər oğullarını, həm də xəyanətkar adamlarını gənclərə tanıdardı: “Adları və xatirələri hamımıza əziz olan Fətəli xan, Nəsib bəy, Həsən bəy, Səməd Paşa, Əbuzər bəy, Məmməd Bağır bəy, Müseyib, Murtuza bəy, Rəhim bəy və sairə kimiləri ilə bərabər, düşmən tərəfinə keçmiş və milli iradəyə xəyanət etmiş Qarayevlər, Qarabəyovlar kimi bədxahlar da parlamentdə üzv olmuşlardır... Bunu bilməliyik ki, davamız üç kişinin aparacağı qısır bir dava deyildir. O, nəsildən-nəslə dövr edən bir davadır. Təcrübəli böyükləri ilə dəliqanlı gənclərini qopmaz ideal və fikir birliyi ilə bir-birinə sıx bağlayan bir davadır”.
...Bu sonuncu istiqlaliyyət bayramıdır ki, təntənə ilə yola salır. Bir daha 28 mayın xoşbəxt çöhrəsini Kültür Dərnəyinə gəlib yad etməyəcək.
Daha qocalıq öz işini görmüşdü. Əvvəlki qaynarlığı, coşğunluğu indi azalmış, hərəkətləri ağırlaşmışdı. Çoxdan əzab çəkdiyi şəkər xəstəliyi də onu haldan salırdı. Amma içərisindəki “Azərbaycan davası” ehtirası sönməmişdi...
1955-ci il, 6 mart. Ankara Universitetinin xəstəxanası. Otağa çoxlu adam toplaşıb. Hamı həyəcan içində dayanıb ölüm yatağına düşmüş xəstəyə baxır. Xəstə ölümün addım səslərini getdikcə yaxından eşidir və ən böyük arzusunu qəlbinin hələ sönməmiş hərarətiylə doğma yurduna - vətəni Azərbaycana göndərirdi; son ümidi azəri gənci idi. Əmin idi ki, gənclik yenə ayağa qalxacaq, üstündəki qorxu kölgəsini kənar edəcək, xalqın istiqlaliyyəti uğrunda dönməz olacaqdır!
...Saat 22.45. Onun sonadək Azərbaycan istiqlaliyyəti uğrunda döyünən ürəyi həmişəlik dayanır. Sabahı gün Ankara radiosu M.Ə.Rəsulzadənin vəfatı xəbərini bütün dünyaya yayır.
1955-ci il, 8 mart. Ankaranın Hacı Bayram camisi. Dostları onun tabutu başında fəxri qarovulda dayanıblar.
Saat 12.30-da cənazəni götürüb Əsri qəbiristanlığına aparırlar. Tabut Ankara Ədliyyə sarayına qədər əllər üstündə daşınaraq burada maşına qoyulur. Sonra Əsri məzarıstanlığına gətirilir. Dəfn mərasimi başlanır. Heç kəs göz yaşına hakim ola bilmir... Məzarı başında ilk sözü məsləkdaşı Əbdülvahab Yurdsevər söyləyir: “...Onun adı şanlı bir mübarizə simvoludur. Onun həyatı sönməz bir məşəldir. Onun yolu istiqbal və zəfər yoludur... Torpağa verdiyimiz onun vücududur. Başımızda və qəlbimizdə yaşayan onun ölməz böyük ruhudur...”.
Sonra digər dostları, yaxınları çıxış edirlər: “Cənabi haqq onu rəhmətlərinə qərq etsin və bizlərə də ona layiq olmağa nəsib etsin!” (Əhməd Cəfəroğlu); “Sənin böyük ruhun qarşısında əyilərək bütün qüvvət, qüdrət və səmimiyyətimizlə sənin göstərmiş olduğun yoldan ayrılmadan yüyürəcəyimizə söz veririk...” (Tahir Çağatay).
Bu çıxışlar həmin gün axşamüstü Azərbaycan Kültür Dərnəyində davam etdirilir. Burada M.Ə.Rəsulzadənin xatirəsinə ilk matəm yığıncağı keçirilir.

***

Bəli, M.Ə.Rəsulzadə həyatının sonunadək “Azərbaycan davasını” apardı və son sözü də “Azərbaycan” oldu. Ömrünün son aylarında belə fəryad qopararaq, azəri türklərini mübarizəni davam etdirməyə çağırdı.
Bəli, 1955-ci ilin yanvar-fevral aylarında Almaniyanın “Qurtuluş” radiosu M.Ə.Rəsulzadənin məqalələri vasitəsilə öndərin Azərbaycan xalqına son sözlərini çatdıracaqmış: “...Dünyadakı bütün azad insanlar və millətlərlə bərabər haqq və səlahiyyətə sahib olmaqdan siz qətiyyən məyus olmayın. Azadlıq və insanlıq haqları bütün dünyada qalib olacaq və o zaman siz də 1918-ci ildə olduğu kimi, yenidən azad olacaqsınız. O gün uzaq deyildir!”.
Xalqını həmin günə qovuşduracaq qüvvəni isə dediyimiz kimi, M.Ə.Rəsulzadə məhz azəri gəncliyində görürdü... Həqiqətən də o gün indidir. Gənclik ayaq üstədir. Bu günün gəncliyi Cabbar Savalanlının timsalında meydana atılır. Həmin gənclik ki, hakimiyyət onu məhz xalqının azadlığı yolundan döndərmək üçün ən şərəfsiz üsullarla ləkələyir, təqib edir, həbsə atır... Ancaq yeniləri meydana çıxır və yenə də çıxacaq... Və əlbəttə ki, “nəsildən-nəslə dövr edən bir dava” bir gün zəfərlə başa vurulacaqdır...
Əlbəttə, azəri türklərinin azad və xoşbəxt olacağı o gün - ustadımız M.Ə.Rəsulzadənin də ruhunun rahatlıq tapacağı gün olacaqdır. “Başımızda və qəlbimizdə yaşayan onun ölməz böyük ruhu” kimi bir gün Ankaradakı məzarı da Vətənə dönəcək ki, bunu hələ 56 il öncə, M.Ə.Rəsulzadənin ölümü ilə əlaqədar “Batan günəş” adlı şeirində Kərim Yaycılı da qələmə almışdır:

...Sar köksünə Ankara, yurdumun ziynətini,
Günü gəlincə istər səndən əmanətini,
Şükranını sınarkən bir gün hörmətlə sənə,
O sümüklər gedəcək! Gedəcək o vətənə,
Saxla qoynunda onu, vermə özgəyə, ələ,
Bir hədiyyən olacaq yurdumdakı heykələ!

Hazırladı: Şövkət Məmmədov

M.Ə.Rəsulzadənin vəfatı münasibətilə matəm xəbərləri, məktublar və teleqramlar... (mart, 1955-ci il)

Sovet əsarətindəki türk ellərinin qurtuluş hərəkatı liderlərindən sabit Azərbaycan Milli Şurası və Azərbaycan istiqlal davasının aləmdarı Müsavat partiyasının rəisi M.Ə.Rəsulzadənin vəfatı dərin bir təəssüf doğurmuşdur.
“Dünya” qəzeti, Ankara

***

O, Azərbaycan qurtuluş davasının bayrağı idi. O bayraq bütün türklüyün qəlbində dalğalanacaqdır. Türk tarixinin böyüklər səhifəsində yerini alan M.Ə.Rəsulzadə əbədiyyən yaşayacaqdır.
“Birlik” qəzeti, Qars

***

Türk aləminin böyük simalarından biri, yetmiş bir illik həyatının böyük qismini siyasi mübarizədə keçirmiş olan qəzetçi, mühərrir, ədib, dövlət adamı, hürriyyət və istiqlal mücahidi qoca türk Azərbaycan istiqlalı uğrunda apardığı əlli illik mübarizənin meyvələrini görmədən köçüb getmişdir.
“Qars” qəzeti, Qars

***

Onun ölümü insanlıq üçün böyük faciə sayılmaqdadır. Bu münasibətlə mərhumun yaxın dostlarına başsağlığı verməklə bərabər, Rəsulzadənin kommunizmə qarşı açmış olduğu mərhəmətsiz hərbə davam edəcəklərinə ümid edirik.
“Aram” qəzeti, Tehran

***

M.Ə.Rəsulzadə sadəcə kommunist rejiminin mərhəmətsiz düşməni olmaqla qalmayıb, eyni zamanda iyirminci əsrin tanınmış ədib və bilicilərindən biri idi.
“Irani Ma” qəzeti, Tehran

***

Rəsulzadənin şəxsində biz azərilər ən böyük siyasət adamlarımızdan birini, istedadlı bir jurnalistimizi və atəşli hürriyyət mübarizimizi itirmiş oluruq. Bu, sadəcə bizim üzün deyil, eyni zamanda Kremlin məhkumu bütün millətlər və o cümlədən, Qafqasiya xalqları və xüsusilə Sovetlər Birliyində yaşayan bütün müsəlmanlar üçün böyük bir itkidir.
“Qurtuluş” radiosu, Münhen

***

Bütün azəri mühacirətinin hiss etdiyi böyük kədərə candan iştirak edirəm... Itkiniz nə qədər ağır olmuşsa da Məmməd Əmin bəyin uzun illər boyunca heç durmadan yürütdüyü milli davamızı davam etdirməliyik. Başınız sağ olsun!
Ceyhun Hacıbəyli, Paris

***

Böyük türklük aləminin milliyyətçi liderlərindən birini də möhtərəm Rəsulzadənin şəxsində itirmiş olmaqla kədərimiz sonsuzdur. Yolunu davam etdirməklə təsəlli tapa bilərik.
Doktor Həbib Əkinçi, Doktor Hüseyn Dağıstanlı, Ankara

***

Milli Polşa Emin bəyin şəxsində səmimi bir dostunu itirmişdir. Onunla böyük dostluğumuz müştərək “Prometey” fikrini qavrayış zəmini üzərində və “fərdlərə hürriyyət, millətlərə istiqlal uğrunda” yorulmadan aparılan mübarizə sahəsində yaranmış və davam etmişdi.
Setsel, Polşalıların “Prometey” klubunun sədri

***

M.Ə.Rəsulzadənin ölümü biz ukraynalıları son dərəcə pərişan etdi. Təəssüfümüz ona görə sonsuzdur ki, mərhum hər zaman Ukrayna millətinin böyük dostu olmuş və bizimlə daim yaxınlıq etmişdir.
Doktor V.Şandor, Pan-Amerikan Ukrayna konfransının direktoru

----------------------
qaynaq - azadliq.info

M.Ə.Rəsulzadənin vəfatından 56 il ötür

2011-03-07T09:36:00.001+04:00

Bu gün şərqdə ilk demokratik respublika olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (1918-1920) banilərindən və lideri olan Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin vəfatından 56 il ötür.

M.Ə.Rəsulzadə 1884-cü il yanvarın 31-də Bakının Novxanı kəndində anadan olub.
1918-ci il mayın 28-də Rəsulzadənin rəhbərlik etdiyi Müsavat Partiyası Azərbaycanın istiqlalını elan edir və M.Ə. Rəsulzadə Milli Şuranın sədri seçilir.

1918-1920-ci illərdə dövlət quruculuğu , parlament seçkiləri və Azərbaycanın dünya dövlətləri tərəfindən tanınmasında Müsavat Partiyasının böyük xidmətləri olur.

Amma 1920-ci il bolşevik inqilabından sonra, Demokratik Cümhuriyyət süquta yetirilir və digər cümhuriyyətçilər kimi Məhəmməd Əmin Rəsulzadə də uzun illər Türkiyə,
Rumıniya, Almaniya və Polşada mühacirətdə yaşamalı olur.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 1955-ci il martın 6-da Ankarada vəfat edib və Ankaranın «Əsri» qəbristanlığında dəfn edilib.
------------------------------
qaynaq - azadliq.org

Rəsulzadənin doğum günü necə qeyd olundu?

2011-02-01T09:05:00.000+04:00

İlqar Rəsul

“İstefa, istefa, istefa!”

Yanvarın 31-də Bakının Novxanı qəsəbəsində, Məmməd Əmin Rəsulzadənin abidəsi önünə yığışanlar bu şüarı səsləndirirdilər. Onlar indiki hakimiyyətin Rəsulzadə başda olmaqla Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini quranlara layiqli qiymət vermədiyini deyərək bu və digər şüarlar səsləndirirdilər.

Bazar ertəsi müxalifətin son parlament seçkilərindən sonra yaratdığı İctimai Palatada birləşən partiyalar, QHT və vətəndaş cəmiyyətinin nümayəndələri doğum günü münasibətilə Məmməd Əmin Rəsulzadənin abidəsi önündə mitinq keçirdilər. Çıxışlar daha çox Məmməd Əmin, onun silahdaşlarının xidməti və indiki hakimiyyətin yeritdiyi siyasətə münasibət üzərində qurulmuşdu.

İqtidarın Rəsulzadəyə münasibətini Müsavat başqanı İsa Qəmbər də layiqli saymır. O deyir ki, Məmməd Əmin Rəsulzadə bütün ömrünü xalqın inkişafına, uğuruna, gələcəyinə xərcləyib. Hazırda dünyanın hər yerində azərbaycanlılar bu günü qeyd edirlər:

“HAMINI MÜBARİZƏYƏ ÇAĞIRIRAM”

“1918-ci ildə böyük Rəsulzadənin liderliyi ilə Cümhuriyyət qurulub, demokratik islahatlar keçirilib, Azərbaycanın müstəqilliyi dünyaya tanıdılıb. 1991-ci ildə isə Əbülfəz Elçibəyin liderliyi ilə bu müstəqillik bərpa olunub, islahatlar keçirilib və yenidən bir il ərzində Azərbaycan hörmətli dövlət kimi dünya tərəfindən qəbul olunmağa başlayıb.

İsa Qəmbər

Hər iki dəfə də Moskvadan və digər qara mərkəzlərdən idarə olunan qara qüvvələr Azərbaycanda hakimiyyəti ələ keçirdərək tarixin təkərini başqa istiqamətə yönəltməyə çalışıblar və bəzən də on illərlə buna nail olublar. 2011-ci il Müsavatın 100 illik yubileyinin keçirildiyi ildir. Mən bu ili həm də Azərbaycanda köklü demokratik dəyişikliklərin başlanğıc ili kimi tarixə yazmağı təklif edirəm və hamını mübarizəyə çağırıram”.

Müsavat başqanı ərəb ölkələrində son vaxtlar baş verən hadisələrdən danışıb dünyada demokratiya istiqamətində yeni mərhələnin başlandığını bildirdi.

AXCP sədri Əli Kərimli də Rəsulzadəyə mövcud hakimiyyətin mənfi münasibətindən danışdı. O deyir ki, 1918-ci ildə Azərbaycanda cəmi 62 nəfər universitet təhsilli adamın olduğu çətin vaxtda Məmməd Əmin və onun yoldaşları bu dövləti yaratmasaydılar, indi azərbaycanlıların da taleyi Şimali Qafqaz xalqlarınınkı kimi ola bilərdi:

“ONLARA HAMIMIZIN MİNNƏTDARLIQ BORCUMUZ VAR”

“Nə yaxşı ki, o məqamda bizim o qurucu babalarımız Azərbaycan dövlətini qurdular. Onlara bizim hamımızın minnətdarlıq borcumuz var. Və indiki hakimiyyətin Məmməd Əmin Rəsulzadəyə olan biganə, qısqanc, nankor münasibətinə etiraz edərək buradayıq ki, böyük babamıza öz minnətdarlığımızı bildirək”.

İsa Qəmbər kimi Əli Kərimli də ərəb dövlətlərində baş verən hadisələrdən danışdı. O dedi ki, Şərqdə ilk demokratik dövləti quran xalq indi ərəb ölkələrindəki demokratik dəyişikliklərə baxıb utanmamalı, bu mübarizəyə qoşulmalıdırlar.

Tarixçi alim, hakim YAP-dan olan deputat Yaqub Mahmudov isə dövlətin Rəsulzadəyə və sümhuriyyəti quran digər şəxslərə layiqincə qiymət vermədiyini deyənlərlə razılaşmır. O hesab edir ki, M.Ə.Rəsulzadə, öz dövründə bütün Şərqdə ən demokratik bir respublikanın banilərindən biridir. Amma Əlimərdan bəy Topçubaşov, Fətəli Xan Xoyski və Nəsib bəy Yusifbəylinin xidmətlərini Rəsulzadədən ayırmaq olmaz. Bu ziyalılar həmin vaxt təkcə cümhuriyyəti yaratmayıblar, həm də Azərbaycan xalqının xilasını təmin ediblər.

Yaqub Mahmudov deyir ki, indiki hakimiyyət də bunu layiqincə dəyərləndirir:

“HEYDƏR ƏLİYEV ONLARA LAYİQLİ QİYMƏT VERİLMƏSİNƏ XÜSUSİ DİQQƏT YETİRİB”

“Mərhum prezident Heydər Əliyev onlara layiqli qiymət verilməsinə xüsusi diqqət yetirib. Heydər Əliyev ən axırıncı - o ağır səfərində də mənə xəbər göndərmişdi ki, cümhuriyyətlə bağlı ensiklopedik lüğət buraxılsın. Biz onu iki cilddə nəşr etdik. İki cildlik ensiklopediya yaradıldı, bu ən böyük abidədir onlara. Parlament binasının yanında İstiqlal abidəsi ucaldılıb. Tbilisidə Fətəli Xan Xoyskinin məzarı itib gedirdi. O abidənin üstünü götürtdü Heydər Əliyev. Parisə hər gedəndə Əlimərdan bəy Topçubaşovun ziyarət olunması, bunlar çox ciddi məsələlərdi. Ona görə də bu məsələdə mən birtərəfli mövqe tutmağı doğru hesab etmirəm”.

Yaqub Mahmudov

Yaqub Mahmudov deyir ki, İstiqlal abidəsinin açılışı İlham Əliyevin prezidentliyi dönəmində olub. Və hər il İstiqlal günü prezident cümhuriyyət xadimlərinin xidmətlərini xüsusi qeyd edir. Artıq dövlət televiziyasında cümhuriyyət xadimləri ilə bağlı silsilə verilişlər başlayıb. Topçubaşov barədə veriliş efirə gedib, Məmməd Əmin və digərləri barədə də olacaq. Bütün bunlar diqqət deyilmi?

Ancaq bütün bu deyilənlərə baxmayaraq, yanvarın 31-də Rəsulzadənin doğum günü ilə bağlı hər hansı rəsmi dövlət tədbirinin keçirilməsi barədə heç bir məlumat gözə dəymir.

“TƏBLİĞAT OLSAYDI BİLƏRDİM”

Bakı sakinləri arasında apardığımız sorğudan isə bəlli oldu ki, müraciət etdiyimiz adamların əksəriyyəti nəinki 31 yanvarın Rəsulzadənin doğum günü olduğunu bilir, bəziləri onun kimliyini də düzgün deməkdə çətinlik çəkirlər:

- Bilmirəm bu gün nə ilə əlamətdardır.

- Məmməd Əmin Rəsulzadə, Azərbaycanın birinci prezidenti olub.

- Hə bu gün Məmməd Əmin Rəsulzadənin doğum günüdür. O Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin banisidir.

- Bilmirəm nə günüdür. Təbliğat olsaydı bilərdim. Dövlət təbliğ etmir.

Tarixçi alim Cəmil Həsənliyə görə isə M.Ə.Rəsulzadənin doğum günü əslində azərbaycanlıların milli dirilik günüdür. Alimin sözlərinə görə, məhz o Azərbaycan tarixində azərbaycanlıları yeni ideologiya, milli dirilik nəzəriyyəsi ilə silahlandıran ilk böyük liderdir. Məhz o ilk olaraq 7 məqalədən ibarət milli dirilik silsiləsi ilə millətin tam hədəflərini yazıb ortaya qoyub:

BÜTÜN MİLLƏTİMİZ RƏSULZADƏYƏ MİNNƏTDAR OLMALIDI

“Azərbaycan ziyalılarının böyük bir istiqlal arzusu, ideyası var idi ki, öz imzasını dünya xalqlarının, dünya dövlətlərinin imzası içərisində görsün. Bu imzanı atan Məmməd Əmin Rəsulzadə oldu. Azərbaycan adlı dövlətin dünya dövlətlər sisteminə qovuşması, nəinki Şərqdə ilk demokratik dövləti yaratmış olması, eyni zamanda Qərb diplomatlarının etiraf etdiyi kimi Avropaya nümunə ola biləcək bir demokratik cümhuriyyəti tarixə verdiyinə görə bütün millətimiz Rəsulzadəyə minnətdar olmalıdı”.

Cəmil Həsənli hesab edir ki, iki il ömrü olan cümhuriyyət xalqın yaddaşına elə hopub ki, onu oradan silmək mümkün deyil.

Şərqdə ilk demokratik respublikanın - Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin banisi olan Məmməd Əmin Rəsulzadə 127 il əvvəl 1884-cü il yanvarın 31-də Bakının Novxanı kəndində anadan olub.

---------------------

qaynaq - azadliq.org

Rəsulzadə Türkiyə dövlətindən tapançanı nəyə görə istəyib?

2011-01-31T09:18:00.000+04:00

30.01.2011

Sevda İsmayıllı

Səbahddin Şimşir Balıkəsir Universiteti Ədəbiyyat fakültəsinin Ümumi Türk Tarixi bölümündə çalışır. Türkiyədə Azərbaycan mühacirətinin araşdırıcılarındandır. “Azerbaycanlıların Türkiyedəki Hayati Faaliyyətləri”, “AzerbaycanlılarınTürkiyedeki Siyasi ve Kültürel Faaliyetleri”, “Azerbaycanın İstiqlal Mücadilesi”, “M.E.Resulzadenin Türkiyedeki Hayati Faaliyetleri” kitabını yazıb. Elə bu üzdən Rəsulzadənin növbəti doğum günü ərəfəsində Türkiyəyə - Səbahəddin Şimşirə telefon açdıq:

Dinlə

- Səbahəddin bəy, xoş gördük sizi. Çoxdandır sizinlə görüşmək arzusundaydım. Axır ki, fürsət düşdü...

- O bizdən qaynaqlanır. Biz Bakıya gələndə sizi aramamışıq.

- Belə çıxır Bakıda çox olmusunuz?

- Bakıda azı 15-20 dəfə olmuşam.

- Onda suç sizdə deyil...

- Yox, yarısı da bizdədir...

BİR İŞ GÖRÜB İZ BURAXMAQ İSTƏDİM...

- Səbahəddin bəy, M.Ə. Rəsulzadə barədə araşdırmalarınız nə zamandan başlayıb?

- 1991-ci ildən. Sizlər azad olanda Türkiyədə o sahəni araşdırmağa başladım. 20 il oldu.

- Əslində soruşmaq istəyirdim ki, bu araşdırmalara başlamaq hansı istəkdən doğdu?

- Türk dünyasına, özəlliklə Azərbaycana Türkiyədə ilgi çoxdur. Bir tərəfdən Qarabağ, bir tərəfdən 20 Yanvar olayları məndə bir iş görüb iz buraxmaq istəyi oyatdı. Ustadımın da köməkyi ilə o sahədə çalışmağa başladıq.

USTADIM İSMAYIL AKA DEDİ Kİ...

- Üzr istəyirəm, ustadınız kim idi?
- Ustadım o zaman Ege Universitetində İsmayıl Aka deyilən bir şəxs idi. O şəxs Güney Azərbaycanla bağlı araşdırmalar aparmış, Teymurilər dövlətinin tarixini yazmışdı. O mənə dedi ki, sən də Azərbaycanla, Rəsulzadə ilə bağlı araşdırmalara başlasan, yaxşı olar. Beləcə başladım.

ƏMİN BƏYİ ŞƏXSƏN TANIYANLARLA GÖRÜŞDÜM

- Kimlərlə görüşdünüz o dövrdə? Əmin bəyi tanıyan adamlardan kim qalmışdı?

- Qalmışdı, qalmışdı! Məsələn, rəhmətlik Məhəmməd Kəngərli bəy vardı Ankarada. Əhməd Qaraca bəy vardı - onlar Rəsulzadəni yaxşı tanıyırdılar. Müjgan Cümhur xanım əfəndi vardı – o, 1950-ci illərdə Rəsulzadə ilə eyni otaqda işləmişdi, balaca bir qızmış. Belə insanlar mənə Rəsulzadədən danışdılar. Aytən xanım əfəndi vardı, rəhmətə getdi, o mənə Rəsulzadənin öz əliylə yazdığı məktubları, qol çəkdiyi kağızları verdi.

- Araşdırmalarınız nə vaxt kitab şəklində çıxdı?

- Kitab 1995-ci ildə Ankarada çıxdı. “Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin Türkiyədəki fəaliyyətləri, düşüncələri” adı ilə. O kitab, allah qoysa, bu ilin sonlarına yenidən çap olunacaq.

KİTAB 3-4 AYDA SATILIB QURTARDI

- Kitab Türkiyədə necə qarşılandı? Hansı kəsimlər kitaba maraq göstərdilər?

- Kitaba daha çox gənclər, Azərbaycanı sevənlər yaxşı yanaşdılar. Kitab 3-4 ayda satılıb qurtardı. Ondan sonra mənim digər kitablarım meydana çıxdı və təkrar çap etdirə bilmədik. Amma dediyim kimi, inşallah, 2011-ci ildə yeni bir çapı olacaq.

- Bəs Azərbaycanda bu kitabın varlığından kimlər xəbər tutdu?

- Tarixçilər, ədəbiyyatçılar, türkoloqlar. Vaqif Sultanlı, Əli Şamil bilir, parlamentdəkilərin xəbəri var. Mən özüm hər dəfə Bakıya gələndə, 15-20 kitab gətirirdim.

- Əmin bəyin ömrünün Azərbaycandan kənar keçən illəri, o cümlədən həyatının son dönəmi bizi çox maraqlandırır...

- Bilirəm, bilirəm…O kitabın Bakıda çıxması gərəkdir.

- Nələr üzə çıxardınız?Əmin bəy Türkiyədə necə yaşayıb - zəngin, yoxsa sadə, bəlkə çətinliklərlə? Onun barəsində hər şeyi bilmək bizim haqqımızdır…
ƏMİN BƏY TÜRKİYƏDƏ SIXINTILI YAŞAYIB…

- Əmin bəy Türkiyədə sadə yaşamışdı. Zatən Əmin bəyin Türkiyədəki həyatını iki hissəyə bölmək lazımdır. Birincisi, 30-cu illərə qədər olan həyatı. İkincisi, 1947-ci ildən ölümünə qədərki həyatı. Birinci dönəmdəki həyatı - 1922-ci ilin sonlarından 1930-cu ilə qədərki dövr - Türkiyədəki azərbaycanlıları bir araya gətirmək, onlarla birlikdə Azərbaycanın istiqlal davasını yaşatmaq amacını hədəfləyib. Dolayısı ilə bu dönəmdə pulu da olmayıb, sıxıntı ilə yaşayıb. Ona görə də bu dönəm çox qarışıq keçib. 1947-ci ildən sonra isə Ankaradakı Türkiyə Milli Kitabxanasında çalışıb. Orada balaca bir evdə, ailə qurduğu Leyla xanımla yaşayıb. Sadə vətəndaşdan bir fərqi yox idi. Dövlət adamı kimi deyil, adi adam kimi yaşayıb.

- Dediniz ki, onu tanıyanlarla görüşdüm. Nələr danışırdılar?

- Onlar Əmin bəyin yaxşı, dürüst, xoş, yardımsevər, ağıllı bir adam olduğunu həmişə söylərdilər. Onun Azərbaycan davası üçün hər şeyini fəda etməyə hazır olduğunu, bütün ömrünü bu işə verdiyini, bundan danışdığını ifadə edərdilər. Bundan dolayı da onun haqqında söylənilənlər daha çox Azərbaycan istiqlalı üçün verdiyi mücadilənin gündəlik həyatdakı yansıması - əksi şəklində ifadə edilə bilər.

BİLMƏDİYİMİZ ŞEY QALMAYIB

- Əmin bəylə bağlı bizləri heyrətləndirəcəyiniz hər hansı yeni bilgi var?

- Düzünü deyim ki, son 10-15 ildir yapılan kitablar, yazılan məqalələr, konfransdakı çıxışlardan sonra Əmin bəylə bağlı bilmədiyimiz bir şey qalmayıb. Onun hər yönünü - ailəvi, əxlaqi özəlliklərini, türk dünyasına və Azərbaycan istiqlalına baxışını, Türkiyədəki və dünyadakı azərbaycanlılara necə yanaşdığını bilirik. Bundan başqa o şəxsiyyətin yazdığı kitablar əlimizdədir. Avropadakı və Türkiyədəki dərgilərdə çıxan məqalələri əlimizdədir. Rəsulzadəşünaslar bunları bilirlər. Amma bilinməsi gərəkən ən önəmli şey Rəsulzadənin ömrünün son anına qədər Azərbaycanın təkrar istiqlalını qazanacağı yönündəki ümidini heç itirməməsi olmuşdur.

ƏMİN BƏY TÜRKİYƏ DÖVLƏTİNDƏN TAPANÇA İSTƏYİB?

- Bizə onun Ankarada yaşadığı evin yandığı, bəlkə də yandırıldığı ilə bağlı xəbərlər də gəlib çatıb. Nə dərəcədə doğrudur bunlar?

- Yox. 1947-cu ildən sonra zatən yaşadığı yer bir binanın birinci mərtəbəsi olub. O mərtəbənin üzərində başqa adamlar da yaşadığından, belə bir şey Türkiyədəki kitablarda, yazılarda əks olunmayıb. Amma 1922-30-cu illər arası həyatı, dediyim kimi, böyük sıxıntı içərisində keçib. Yalnız maddi deyil, mənəvi sıxıntılarla da keçən bu dönəm barədə bir məqalə də yazmışam. Əmin bəy küçədə gedərkən izləndiyini və həyatına təhlükə yarandığını hiss etdiyi üçün Türkiyə dövlətinə müraciət edərək ona bir tapança verilməsini istəyib. Mən o sənədi tapıb məqaləmdə göstərdim. Dövlətimiz də ona tapança daşımaq icazəsini verib. Bu fakt göstərir ki, Rəsulzadənin 1922-30-cu illər arası həyatı çətinliklərlə dolu olub və o, bu çətinlikləri azaltmaq üçün, imkanı daxilində, mücadilə edib. Amma evinin yandırılması kimi bir məlumat bizim Türkiyədəki araşdırmamızda yer almayıb.

- Bəs həyatının son dönəmi necə keçib?

- 1947-49-cu illər arasında Ankaradakı Milli Kitabxananın rusca əsərlərinin təftişi ilə məşğul olub. Bu dönəmdə “Nizami” adlı 400 səhifəlik kitabını çap etdirib. 1949-cu ildə Azərbaycan Kültür Dərnəyini qurub və başqanlığını yapıb. “Azərbaycan” adlı dərginin çıxarılmasına nail olub. Bu dərgi Ankarada Azərbaycan Kültür Dərnəyi tərəfindən hələ də yayımlanır. Dərginin son saylarında daha çox Azərbaycanla Türkiyə arasındakı mədəni münasibətlərə yer ayrılır və Azərbaycanın istiqlal savaşını ifadə edən yazılara təsadüf edilmir.

ƏMİN BƏY YETƏRİNCƏ ANILMIR...

- Səbahəddin bəy, müstəqil Azərbaycanda Əmin bəyə olan münasibət sizi qane edirmi? Cümhuriyyətin qurucusu, sizcə necə anılmalı, necə yad edilməlidir?

- Mən indi Azərbaycanda Əmin bəyin yetərincə anıldığı qənaətində deyiləm. Bu da normaldır. Çünki yeni bir dövlətdən, yeni bir sistemdən söhbət gedir. Bu yeni sistemin içində dünyayla barışma, rus basqısından qurtulma mücadiləsi olduğu üçün Rəsulzadənin keçmişə dönük millliyyətçi və ya türkçü yanaşma tərzinin yer almaması normal qarşılanmalıdır. Amma təbii ki, Rəsulzadəni yadırğamaq olmaz və onunla bağlı bir araşdırma mərkəzi yaradıla bilər.

Rəsulzadənin çıxardığı dərgilər, kitablar, qəzetlər orada toplana bilər. Rəsulzadənin şəkilləri toplana bilər. Rəsulzadə muzeyi yaradıla bilər. Bunlar olsa, mən inanıram ki, siyasi qorxu və əndişələrə gərək qalmadan da Rəsulzadə sadə vətəndaşdan bir az fərqli, dövlətçiliyə xidmət etmiş biri olaraq anılacaqdır. Mən belə düşünürəm.

İLK KİTABI “AZƏRBAYCAN” OLUB, SON SÖZÜ DƏ…

- Bəlkə təkrara yol verirəm, amma yenə soruşmağa ehtiyac var: Rəsulzadə ilə bir yerdə çalışanlar onun son anlarını necə xatırlayırdılar? Bizə çatan bilgiyə görə, o üç dəfə “Azərbaycan”- deyərək gözlərini yumub…
- Mən onu əvvəlcə də dedim - Rəsulzadənin ömrü yalnız və yalnız Azərbaycana həsr edilib. Yəni Azərbaycanda olanda da, Cümhuriyyətin yaranması, ruslar tərəfindən devrilməsi də daxil olmaqla, Rəsulzadənin ürəyi həmişə Azərbaycan üçün döyünüb. Zatən diqqət etsəniz, Türkiyəyə gələndə yazdığı ilk kitab da “Azərbaycan Cümhuriyyəti: Keyfiyyəti, təşəkkülü, indiki vəziyyəti”dir. Yəni eynən bizim Atatürkümüzün 1927-ci ildə “Nitq” deyə ifadə etdiyi əsəri kimi, Rəsulzadə də cəmi 2 il yaşamış Cümhuriyyəti anlatmağa çalışıb. Və bundan sonrakı həyatında da Azərbaycanın istiqlalı üçün, buranın öz müstəqilliyinə təkrar qovuşması üçün mücadilə aparıb.

EY GƏNCLİK!

- Son sual: Səbahəddin bəy, Rəsulzadənin ilk araşdırıcısı olaraq indiki Azərbaycan gəncliyinə hansı mesajları çatdırmaq istərdiniz?
- İndiki Azərbaycan gəncliyindən öz tarixini yaxşı bilməsini, Rusiyanın Quzey Qafqazdan Güney Azərbaycana qədər yapdıqlarını unutmamasını, xanlıqlar dövrü də daxil, oralara hansı şərtlərlə gəldiklərini və tarixin yetişdirdiyi, Azərbaycan üçün canlarını fəda edən qəhrəmanları yaddan çıxarmamasını umuram. Bunu yerinə yetirsələr, heç bir problem qalmayacaq.

MAYDA BAKIDA GÖRÜŞƏNƏDƏK!

- Səbahəddin bəy, təşəkkürlərimizi qəbul edin. Həm 20 il öncə bu araşdırmalara başladığınız üçün, həm yazdığınız kitab üçün, həm də bizə verdiyiniz müsahibəyə görə. Kitabın təkrar çapını gözləyirik.

- İnşallah. Bir də, mayda təkrar Bakıya gəlmək istəyirəm.

- Onda sizə “Bakıda-AzadlıqRadiosunun Bakı bürosunda görüşənədək”-deyirəm.

- Mütləq!..

---------------------
qaynaq - azadliq.org

MÜXALİFƏTİN RƏSULZADƏ GÜNÜ

2011-01-31T09:11:00.000+04:00

Bu gün Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (AXC) banisi, ulu öndər Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin ad günüdür. Qeyd edək ki, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 1884-cü il yanvarın 31-də Bakının Novxanı kəndində anadan olub.

İctimai Palata bu gün münasibətilə M.Ə.Rəslzadənin Novxanıdakı məzarını ziyarət edəcək. Bu haqda məlumatı “Yeni Müsavata Müsavat başqanının müavini Tofiq Yaqublu verdi. O bildirdi ki, bu il Müsavat Partiyasının yaranmasının 100 ili tamam olduğuna görə M.Ə.Rəsuzladənin abidəsinin ziyarəti xüsusi əhəmiyyət kəsb edəcək: ”Hər il olduğu kimi, bu il də saat 12:00-da Rəsuzladənin Novxanıdakı abidəsini, eyni zamanda yaxınlarının məzarlarını ziyarət edəcəyik.

Bu il Müsavat Partiyasının 100 illiyidir. Bu səbəbdən də ziyarət xüsusi əhəmiyyətli olacaq. Siyasi partiyalar və vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələri bu tədbirə qatılacaq. Həmin gün saat 14:00-da Müsavat Partiyasının qərargahında anım mərasimi, tədbir, eyni zamanda tarix elmləri doktoru Aydın Balayevin Moskvada rus dilində nəşr olunmuş “Məhəmməd Əmin Rəsulzadə” kitabının türk dilinə tərcümə edilmiş variantının təqdimat mərasimi keçiriləcək".

Leyla İLQAR

-------------------------------

qaynaq - musavat.com

Azərbaycanın böyük günlərindən biri

2011-01-12T10:17:00.003+04:00

Şirməmməd HÜSEYNOV
08.01.2011

Həqiqi məhəbbət və sevinc həyatın və ömrün əbədi mayası, yaşamağın mənasıdır. Milli məhəbbət və ümumxalq sevinci yetginliyin, cəsarət və fədakarlığın rəmzi, əlamətidir. Tarixi gerçəklikdir ki, Rusiyada olduğu kimi, bizdə də əsrlərcə siyasi bayramlarımız olmamışdır. Halbuki milli siyasi bayramları olmayan xalqları əbədi yaşamağa qadir, dünyanın qabaqcıl toplumlarının layiqli üzvü saymırlar. Bizdə hakimiyyətdə olanları mədh etmək, fəaliyyətini şişirtmək, pərəstişkarlıq hissi yaratmaq, iqtidardan gedəndən sonra isə hətta istedadlı, namus və qeyrətli siyasət və dövlət adamlarına belə qarayaxmaq adəti mövcuddur.

Qısası, faciəli günlərimiz çox, sevincli milli bayram günlərimiz azdır. Bu nisbətin dəyişməsi perspektivi də hələlik görünmür. Odur ki, heç olmazsa ata-babalarımızın, istiqlal mücahidlərimizin yaşadıqları tarixi sevinc günlərini yada salaq. Belə istiqlal bayramı günlərindən biri 1920-ci il yanvarın 12 –14-də bütün Azərbaycanın qeyd etdiyi dünyaca tanınmaq günüdür.

AZAD AZƏRBAYCAN VƏTƏNDAŞLARI, GÖZLƏRİNİZ AYDIN!

1920-ci il yanvarın 14-də Ü.Hacıbəylinin redaktoru olduğu “Azərbaycan” qəzetində dərc olunmuş xalqa müraciət belə adlanırdı.

1920-ci il yanvarın 12-də Bakıya Tiflisdən teleqrafla belə bir şad xəbər gəldi: “Lord Kerzon müttəfiqlər Şurayi –Alisinə Azərbaycan ilə Gürcüstan istiqlallarını felən qəbul və təsdiqini təklif eləmiş, Şura əzası (üzvləri) dəxi vaqe olan təklifi ittihadi-ara (yekdilliklə) qəbul eləmişdir”.

Yanvarın 13-də “Azərbaycan” qəzeti “Azərbaycan ilə Gürcüstanın təsdiqi” sərlövhəsi ilə bu xəbəri elan etdi. Qəzetin həmin nömrəsində oxuyuruq: “Çərşənbə günü yanvarın 13-ü Bakıda ən adi və təbii, həm də təbii olduğu qədər saf və səmimi bir bayram kimi keçdi. Hələ gecə yarısı “Azərbaycan” qəzetləri (Azərbaycan və rus dillərindəki qəzetlər nəzərdə tutulurdu –Ş.H.) mətbəədən çıxar –çıxmaz Antanta tərəfindən Azərbaycan istiqlalının təsdiq edilməsi xəbəri ildırım sürətilə bütün şəhərə yayılmışdı”.

Yanvarın 14-də Bakı və bütün Azərbaycan milli müstəqillik və istiqlalın 19 aylıq imtahan dövründən müzəffər çıxaraq dünyanın aparıcı iri dövlətləri tərəfindən tanınmasını böyük sevinc və ruh yüksəkliyi ilə bayram etdi. Müstəqil cümhuriyyətin istiqlalçı qəzetlərinin bayram nömrələri buraxıldı: “Azərbaycanın böyük günü”, “Gözlərimiz aydın!”, “İstiqlal bayramı”, “Azad Azərbaycanın vətəndaşları, gözləriniz aydın” başlıqları ilə çıxmış yazıları indi də həyəcansız oxumaq olmur.

Azərbaycan istiqlalının dünyaca tanınması münasibətilə cümhuriyyət hökuməti yanvarın 14-nü rəsmi bayram günü elan etdi. Teleqraf və telefonla Azərbaycanın şəhər və qəzalarına əvvəlcədən bu barədə rəsmi xəbər verilmişdi. Paris sülh konfransı Ali Şurasının qərarı ilə əlaqədar cümhuriyyətin paytaxtı Bakıda mitinq və nümayişlər, Azərbaycan ordusunun hərbi paradı oldu. Saat 12-də parlamentin təntənəli iclası açıldı. Millət vəkilləri ilə yanaşı bütün hökumət üzvləri, İngiltərə, Gürcüstan, Estoniya və Polşa diplomatik nümayəndələri də iclasda iştirak edirdilər.

Parlamentin iclasında sədrlik edən Həsənbəy Ağayev müstəqilliyin tanınması ilə bağlı Gürcüstan Müəssislər Məclisinin, Ermənistan hökumətinin, Gürcüstan Müsəlman Milli Şurasının, Qafqazda Alman Mərkəzi Şurasının, Azərbaycanda yaşayan polyakların, Norveç konsulunun, Azərbaycanda yaşayan Krım tatarlarının və başqalarının göndərdikləri təbrik teleqramlarını oxudu. Təntənəli iclasda milli istiqlal hərəkatının tanınmış öndəri, ilk cümhurbaşqanı M.Ə.Rəsulzadə, A.B.Səfikürdski, S. Ağamalı oğlu, M.A.Quxman, S.A.Vensoviç, A.D.Malxazyan, V.A.Bakradze təbrik nitqi söylədilər. “Azərbaycan” qəzetində Zaqafqaziyada bulunan Amerika fövqəladə komissarı miralay Haskelin təbrik teleqramı da dərc olunmuşdu.

91 il bundan əvvəlin böyük yanvar sevincini anarkən Versal (Paris) sülh konfransında iştirak edən başda Ə.Topçubaşov olmaqla Azərbaycan nümayəndə heyətinin böyük zəhmət və fədakarlığını qeyd etməyə bilmərik. Azərbaycanın siyasi istiqlalının dünyaca tanınmasına nail olanların xatirəsini yad edir və əmin olmaq istəyirik ki, bu tarixi gün müstəqil Azərbaycanın təqvimində layiqli yer tutacaq.

--------------------

qaynaq - 525.az

Rəsulzadə və azərbaycançılıq

2011-01-05T16:48:00.001+04:00

«Azərbaycanın mübarizəsini bir an da dayanmadan bütün dünyaya çatdırmaq ehtiyacındayıq»

Hələ Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurulmazdan xeyli əvvəl məfkurə ustadımız Məhəmməd Əmin Rəsulzadə çalışdığı mətbu orqanlarda Azərbaycan və azərbaycançılıq qayəsini yayır, Vətənini həm xalqa, həm də dünyaya tanıtdırırdı. Bu, o zamanlar idi ki, hətta xalqın özünə milli kimliyini, dünyaya isə Azərbaycan adlı məmləkətin mövcudluğunu isbat etmək gərək idi...

1911-ci ildə Istanbulda “Türk yurdu” jurnalında dərc etdirdiyi “Iran türkləri” adlı silsilə məqalələrində M.Ə.Rəsulzadə Türkiyədə ilk dəfə olaraq Irandakı azəri türkləri haqqında geniş bilgi verir. Burada azəri türklərinin yaxın keçmişi, ictimai-siyasi və iqtisadi durumu, mədəniyyəti və ədəbiyyatından təbii bir şəkildə bəhs olunur. M.Ə.Rəsulzadə bu məqalələri 1908-1910-cu illərdə Iranda iştirakçısı olduğu hadisələr, müşahidə və təəssüratları əsasında qələmə almışdı. Ustad yazırdı ki, Iran türkləri və Iran türklüyü deyildiyi zaman xatirə Azərbaycan gəlir. Iran türkləri başlıca olaraq Azərbaycanda yaşayır. Iran Azərbaycanı Iranın şimalında yerləşir və Iranda mövcud səkkiz əyalətin ən mühümüdür. O zaman 10 milyonluq Iran əhalisinin azı 3 milyon nəfərinin türk olduğunu yazan M.Ə.Rəsulzadə, onların Iran həyatında çox fəal olduqlarını vurğulayır: “Beş yüz sənədən bəri Iranda hökmran olan padşahlar həp türk irqindən gəldilər... Iranda yaşayan türk qəbilələri (Şahsevən, Qaşqai, Tükmən...i.a.) Iran dövlətinin təbii əsgərləridir”. Nəsrəddin şah zamanında həqiqətən yalnız kağız üzərində mövcud olan yüz min nizam əskərindən 33 mini yalnız Azərbaycandan əxz ediliyor idi... Zabitlərin çoxu türkdür...".
Daha sonra ustad yazır ki, Azərbaycanın mərkəz vilayəti olan Təbriz Iranın ikinci paytaxtı kimi qəbul edilir və Tehrandan sonra şahlar məmləkətinin ən mühüm şəhəridir. “Təbriz Iran inqilabının atəşlər yağdıran bir mənbəyi idi. Azəri türklərindən təşəkkül edən hürriyyət mücahidləri bütün Iran zülmətpəsəndanına qarşı mərdanə köks gərmiş, dayanmışdır. Iranın ənvar və niyazisi Səttar Xan ilə Bağır Xanın komandası altında Təbrizin on bir aylıq bir mühasirəyə qarşı göstərdiyi qəhrəmanlıqların öylə şanlı səhifələri vardır ki, bu bahadır türklərin iranlılar arasında ”övladi-qəyuri Azərbaycan" - deməyə təməyyüz etmələri pək haqlıdır"
M.Ə.Rəsulzadə 1910-cu ildə Iranda yaradılan Avropa tipli ilk iki partiyanın aparıcı qüvvələrinin də azəri türkləri olduğunu, hətta Iranda ilk modern qəzeti də azərbaycanlıların yaratdığını qürur hissilə qələmə alır. Lakin təəssüflə bir məsələni də vurğulayır: “...türk inqilabçıları, türk məbusları, türk əncümənləri dediyimizdə, bunların məhz türklük naminə hərəkət etdikləri düşünülməsin. Iran türk məşrutiyyətpərvərləri türklüklərini düşünmədilər, bütün fədakarlığı ancaq iranlılıq və vətənin müştərək naminə icra etmişlərdir”. O da diqqətə çatdırılır ki, azərbaycanlılar Iranın rəsmi məzhəbi olan şiəliyə tabedirlər. Şiəlik Iran türklərini o qədər farslaşdırmışdır ki, onlar özlərini türkləşmiş fars, yəni əslən iranlı kimi qəbul edirlər.
Qeyd etdik ki, “Iran türkləri”ni qələmə almaqda məqsəd Iranda tarixi torpaqlarında yaşayan azəri türklərini, buranın Azərbaycanın bir parçası olduğunu dünyaya tanıtmaq idi. Nə yazıq ki, o zamanlar təkcə Iranda yox, Qafqazda da azərilərin mövcudluğundan hətta qardaş Osmanlıda belə çox adam xəbərsizmiş". M.Ə.Rəsulzadə yazır ki, bir-iki il əvvəl istefada olan istanbullu bir paşaya özünü azərbaycanlı bir türk kimi təqdim edərkən, möhtərəm paşa həzrətləri: “Imperatorluq xaricində də əcəba türk varmıdır?” - deyə soraraq, onu çox təəccübləndirib...
Bunları oxuduqca, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin - indiki Azərbaycan Respublikasının doğrudan da yoxdan yarandığını, hər şeyin - türkçülüyün, azərbaycançılığın, cümhuriyyətçiliyin, dövlətçiliyin sıfır nöqtəsindən başlanaraq bugunümüzə gəldiyini və bütün bunların arxasında ilahi bir mücadilənin durduğunu heyrətlə düşünürsən. Axı o zaman milli özünütəsdiq məsələsi çar Rusiyasının işğalında olan Şimali Azərbaycanda da çox mürəkkəb idi.
M.Ə.Rəsulzadə 1914-1915- ci illərdə Bakıda “Dirilik” jurnalında dərc etdirdiyi “Milli dirilik” adlı digər silsilə məqalələrində yazır ki, nə qədər ali təhsil görmüş, mədəni həyat və mədəni məmləkətlər görmüş adamlarımızdan “hansı millətdənsiniz” - deyə soruşsanız, “müsəlmanam” - deyə cavab verər. Ustad daha sonra yazır: “Müsəlmanlığın ibtidai təsirindən gələrək biz özümüzü müsəlman adlandırdığımızdan əsl milliyyətimizin ünvanını təşkil edən türklüyə əhəmiyyət verməmiş, həman ”müsəlman" adına qənaət eləmiş idik. Hələ də etməkdəyiz. Hələ bu qənaətlə də qalmamışıq, başqaları bizə “tatar” və “persiyan” demişlər, ona da etiraz etməmişik".
M.Ə.Rəsulzadə qeyd edir ki, bütün bunlar özümüzü lazımi qədər tanımamaqdan irəli gəlir. Aramızda hələ bir çoxları var ki, türklüklərinə şübhə etmədədirlər. Türk gəncliyi dərk etməli və düşünməlidir ki, bu gün türk milləti böyük bir tarixə malik olduğu halda tarixsiz yaşayır. Türk tarixi tarixlərin ən az tədqiq olunmuşu, ən az öyrənilib yazılmışıdr. Tarix yazanlar isə türklərə məğlub olan millətlərdən olduqları üçün bu işə qərəzli yanaşmışlar.

Azərbaycan ideyası

Bütün bu çətinliklərə baxmayaraq, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurulur. 1918-ci il iyunun 17-də Azərbaycan Milli Şurasının iclasında M.Ə.Rəsulzadə alovlu nitqində deyir: “Dünya müharibəsi və Rusiya inqilabının təsiri ilə yeni doğmuş və həyat siyasətinə ilk qədəm basmış olan Azərbaycan qayəsi əhatə olunmaz mühüm dəqiqələr keçirir... Iştə bir zaman ki, müqəddərat milliliyi əllərinə alanlar üçün Azərbaycan nüzadini tələf etdirməmək kimi müşkül, fəqət müşkülliyi ilə bərabər şərəfli bir vəzifə və məsuliyyət tərtib ediyor”.
Tədqiqatlara görə, bir sıra görkəmli inqilabçıların əsərlərində Azərbaycan istiqlaliyyəti elan edilənədək, bu torpağın Azərbaycan adlandırılması barədə, bu xalqın Azərbaycan xalqı olduğu barədə bir kəlmə də yoxdur. Onlar yalnız sinfi ziddiyyətləri aradan qaldırmaq uğrunda mübarizə aparırdılar. Ancaq Azərbaycan müstəmləkə idi və hətta ölkənin adı belə xəritələrdən silinmişdi. Azərbaycan xalqı qarşısında isə yalnız müstəmləkədən azad olub, öz müstəqil milli dövlətini yaratmaq məsələsi dururdu. Bu çətin vəzifəni M.Ə.Rəsulzadənin rəhbərliyilə qabaqcıl ziyalılarımız öz üzərlərinə götürdülər.
Nitqindən göründüyü kimi, M.Ə.Rəsulzadə hələ Birinci Dünya müharibəsi ərəfəsində mətbuatda qaldırdığı “Azərbaycan qayəsi”ndən söhbət açır. 1918-ci il dekabrın 7-də Azərbaycan parlamentinin təntənəli açılışında milli öndər bu məsələyə bir daha toxunur: “Biz o zaman ki, bizim üçün ən yaxşı məsələni - ”Azərbaycan muxtariyyəti"ni müdafiə edirdik, biz onda sağ və sol tərəfdən amansız tənqidə məruz qalmışdıq. Sağdan bizə deyirdilər ki, azərbaycançılıq şüarı ilə siz müsəlmanları parçalayırsınız, türkçülük bayrağı qaldırmaqla - Allah eləməsin - siz Islamın əsasını sarsıdırsınız. Soldan isə bizi məzəmmət edirdilər ki, Azərbaycan muxtariyyətini tələb edərək biz vahid demokratik cəbhəni yarırıq. “Müsavat” Partiyası birinci olaraq Azərbaycan müstəqilliyi bayrağını yüksəyə qaldırmışdır. Beləliklə, müsəlman partiyaları arasında Azərbaycan ideyasında fikir ayrılığı yoxdur. Xalqın şüurunda Azərbaycan ideyası artıq möhkəmlənmişdir".
M.Ə.Rəsulzadənin sözlərilə desək, 9 xanlıq halında çarlığın hakimiyyəti altına düşən Azərbaycan Birinci Dünya müharibəsi nəticəsində çökən Rusiya imperatorluğunun zülmü altından siyasi bir bütün, bir millət, bir dövlət olaraq qalxdı... 23 aylıq ömür sürməsinə, yenidən rus işğalına məruz qalmasına baxmayaraq, Cümhuriyyətimiz tarixə və dünya siyasi xəritəsinə əbədi olaraq “Azərbaycan” adını yazdı, “azərbaycançılıq şüarı”nı sonrakı nəsillərə ötürdü. Cümhuriyyətin ideyaları bütün dünyanı dolaşdı, dünya azərbaycanlılarını birləşdirən əvəzsiz dəyərlərə çevrildi. Bu gün də belədir. Bunu yaşadanlar isə, başda M.Ə.Rəsulzadə olmaqla, sovet işğalı nəticəsində dünyaya səpələnən fədakar mühacirlərimiz oldu.

Mühacirin Vətən borcu

1932-ci ildə Berlində “Istiqlal” qəzetində dərc etdirdiyi “Münəvvər mühacirin borcu” adlı məqaləsində M.Ə.Rəsulzadə yazırdı ki, müxtəlif dövrlərdə və müxtəlif səbəblərdən vətəni tərk edib mühacirliyi seçmiş bir çox münəvvərlərimiz (ziyalılarımız) və xüsusilə də münəvvər gənclərimiz vardır. Onların bir sahədə ixtisas əldə edərək elm və texnika adamı olmalarını görmək əziz arzularımızdan biridir. Fəqət, vətəni istila altında inləyən bir mühacir münəvvərin sadə, mütəxəssis bir texnika adamı olmaqdan başqa, bir borcu da vardır ki, bu da Vətən borcudur! Ustad daha sonra əlavə edir ki, Azərbaycan istiqlal qayəsini mənimsəmiş, vətənin gələcək istiqlalına iman etmiş və öz xüsusi həyat və səadətini millət və məmləkətin həyat və səadəti şərtilə təsəvvür edilə bilmək idealizminə nail olmuş bir gənc azərbaycanlı - sadə mühəndis, sadə hüquqçu, sadə memar, sadə iqtisadçı, tarixçi və s. olmaqla qala bilməz. O, eyni zamanda vətənçi bir mühəndis, milliyyətçi bir hüquqçu, istiqlalçı bir iqtisadçı, tarixçi və s. olmağa borcludur.
...Ardını dinləyək: “Sadə texnik hər zaman bulunur. Bu ehtiyacını bir millət müvəqqəti bir zaman üçün əcnəbilərə müraciət surətilə də təmin edə bilir, fəqət, heç bir zaman xaricə müraciət olunaraq bir vətənpərvər, bir milliyyətçi və bir istiqlalçı alına bilməz!”.
Ustadın bu tövsiyəsi bugünümüz üçün də çox aktual deyilmi? Hazırkı Azərbaycan hakimiyyətinin ruhundakı yadlıq, Azərbaycan cəmiyyətindəki ölgünlük bununla bağlı deyilmi? Bəli, bu tövsiyə təkcə bu gün bir sıra ölkələrdə mühacirət həyatı yaşayan soydaşlarımıza ünvanlanmır. Elə Azərbaycanın özündə, yuxarıdan aşağıyadək - bütün sahələrdə vətənçilərə, milliyyətçilərə, istiqlalçılara nə qədər ehtiyac var!?
Ömrünün sonunadək mühacirət həyatı yaşamış M.Ə.Rəsulzadə mühacir soydaşlarını hər zaman diqqətdə saxlamış, onların arasında mənəvi əlaqənin itməməsinə çalışmış, soydaşlarına bacardığı köməyi əsirgəməmişdir. Hətta Ikinci Dünya müharibəsi zamanı alman ordusuna əsir düşmüş azərbaycanlı əsgərlərin yəhudi hesab edilərək güllələnməsinə əngəl olmuşdur. 1942-ci ildə Berlinə gələn M.Ə.Rəsulzadə Almaniya rəhbərliyilə danışıqlar aparır, azərbaycanlı əsirləri ölümdən qurtarır. 70 minə yaxın əsir soydaşımızı birləşdirən Azərbaycan legionu ilə təmas qurur, onların fəaliyyətini diqqətlə izləyir. Müharibədən sonra isə vətənə dönən yüzlərlə əsiri, bu dəfə xain adı ilə Stalinin güllələtdirməsindən xəbər tutub, onları mühacirətdə qalmağa çağırmış, münasib ölkələrdə məskunlaşmalarına yardım etmişdir.
Bu barədə, yeri düşdükcə, növbəti məqalələrimizdə ətraflı məlumat verəcəyik. Indi isə ustadın tövsiyəsinə bir daha diqqəti cəlb etməklə, hazırkı məqaləmizi yekunlaşdıraq... Həmin tövsiyədən çıxış edib, bügünkü Azərbaycanın xilasının da əcnəbi vətənpərvər və ya istiqlalçılarda yox, öz əlimizdə olduğunu bildirmək istərdik. Bunu biz etməliyik və edəcəyik, buna milli öndərimiz də əmindir: “Azərbaycan istiqlal mübarizəsi olduğu kimi davam edir... Çeka zirzəmiləri mücahidlərlə dolur, ”yeni nəsil isə istila rejiminin güclənməsinə baxmayaraq, milli idealın arxasıycan gedir. Bununla bərabər, Azərbaycanın mübarizəsini bir an da dayanmadan bütün dünyaya çatdırmaq ehtiyacındayıq, ...Azərbaycan hərəkatı təbii ki, səsi kəsilmiş qala bilməz!".

Yenidən eşidilən o səs...

..."bu qanlı rejimin qoruyucuları hər vasitə ilə Azərbaycanı... istiqlal odundan qoruyurdular. Odu üfürüb alovlandırmaq bacarığında olan vətənpərvər azəri türklərini isə həbsxanalarda işgəncələrə məruz qoyur, ...ölümə məhkum edirdilər... Amma şadlıqları uzun sürmədi və yedikləri haram tikə boğazlarında qaldı. Yenidən, yenidən o səs eşidilməyə başlamış... Özü də bu dəfə daha sərt və güclü dəlillərlə onların saxtakarlığı, fırıldaq və ikiüzlülüyü dünyaya çatdırılır..." - deyir M.Ə.Rəsulzadə.
Bu gün istər Azərbaycanda, istərsə də xaricdə yaşamasından və hansı sahədə və hansı şəraitdə çalışmasından asılı olmayaraq, hər kəs öz imkanından açıq və ya gizli şəkildə yararlanıb, bütün səylərini antimilli rejimin ifşasına, onun çökdürülməsinə yönəltməlidir. “Azərbaycançılıq” adı altında regionçuluq, “dövlətçilik” adı altında tayfaçılıq siyasəti aparan indiki rejimin ideoloji əsasları sarsıdılmalıdır. Əslində bu əsaslar ölkəmizdə və dünyadakı məlum səbəblərdən sarsıdılıb da, ancaq sona çatdırılmalıdır... Bu gün Azərbaycanda regionçuluq və tayfaçılığın təməlini qoyan, hətta zahiri simasıyla azərbaycanlı ruhuna yad olan rejim banisinin “ən böyük azərbaycanlı” adlandırılmasına belə, bircə əsas qoymamalıyıq... Bunun üçün rejimin bütün çılpaqlığıyla ifşası davam etdirilməli, nəfəs dərməsinə belə, imkan verilməməlidir.
Əslində bu gün “Azərbaycan hərəkatının səsi” nəinki ölkədə, bütün dünyada yenidən eşidilməkdədir... Kiminin bu mücadilədə topluma daha ciddi şüarlar verməsi və ya yeni siyasi taktika seçməsiylə, kiminin kitab yazmasıyla, kiminin də yenidən təşkilatlanmasıyla rejimə qarşı bütün cəbhə boyu savaş açıldığı müşahidə edilməkdədir.

Şövkət Məmmədov

-------------------------------
qaynaq - azadliq.info

Andres Herkel «Azərbaycan məktubları»

2010-12-30T16:35:00.000+04:00

Dekabrın 22-də Estoniyada AŞPA-nın Azərbaycan üzrə keçmiş həmməruzəçisi Andres Herkelin “Azərbaycan məktubları” adlı kitabının təqdimat mərasimi keçirilib.

Andres Herkel AzadlıqRadiosuna deyib ki, artıq kitabın Azərbaycan dilinə tərcüməsi barədə düşünürlər. Estoniyada iki nəfər kitabı tərcümə eləyə biləcəyini deyib.

HERKEL RƏSULZADƏ BARƏDƏ

“Azərbaycan məktubları”nda Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin banisi Məhəmməd Əmin Rəsulzadəyə həsr olunmuş ayrıca bölmə var. Herkel deyir ki, Rəsulzadəni eston oxucusuna tanıtmaq üçün onun haqqındakı kitablardan, onun tərcümeyi-halı barədə yazılanlardan istifadə edib. Herkel Bakıda hələ də Rəsulzadənin abidəsinin olmamasına da münasibət bildirir:

“O, çox güclü və maraqlı şəxsiyyət olub. Mən onun Ankaradakı abidəsini ziyarət eləmişəm. May ayında, Azərbaycanın Respublika bayramından bir gün əvvəl. Bakıda niyə Rəsulzadənin abidəsi yoxdur? - bu, Azərbaycan hakimiyyəti üçün açıq sual olaraq qalır. Mən xatırlayıram ki, Bakının mərkəzində heykəl üçün yer də ayrılmışdı, sonra necə oldusa, bu məsələni unutdular...”

Andres Herkel kitabında Rəsulzadəni eston liderləri ilə müqayisə edir. Onun sözlərinə görə, Estoniya Respublikasının bəzi yaradıcıları Sovet dövründə repressiyaya məruz qalıblar, ölüblər:

“Ancaq onlar haqqında kitablar yazılır, xatirələri yad olunur. Bir millətin öz qəhrəmanları barədə tarixi kitabları varsa, onun gələcəyi də daha təhlükəsiz olacaq. Çünki siz öz milli kimliyinizi, tarixinizi bilməlisiniz”.

-----------------------------
qaynaq - azadliq.org

Azərbaycan universitetlərində növbəti biabırçılıq

2010-12-07T18:12:00.001+04:00

Ali təhsil ocaqlarının internet saytlarında elm və təhsildən savayı hər şeyə yer ayrılır

Qəzetimiz Azərbaycan internet məkanının durumuyla bağlı araşdırmalarını davam etdirir. Bu dəfə ölkəmizdəki təhsil müəssisələrinin internet səhifələriylə tanış olduq. Vəziyyət heç də ürəkaçan deyil. Təhsil müəssisələrinin əksəriyyətinin internet səhifələrində dünya elminin yenilikləriylə bağlı məlumat almaq demək olar ki mümkünsüzdür. Jurnalist diliylə desək, saytlardakı informasiya yükü azdır.

BDU-nun saytı siyasiləşib

Bakı Dövlət Universitetinin (BDU) internet saytında (www.bsu.az) "Xəbərlər" bölməsi gec-gec yenilənir. Bəlkə də məhz bu səbəbdən bəzi informasiyaların altında ümumiyyətlə, tarix qoymurlar. Yəqin belədə qüsurları gizləmək daha asan olur. Məsələn, akademik Cəlal Əliyevin Moskvada çap olunmuş "Dağlıq Qarabağ bizim canımız, qanımızdır (tarixi replika)" kitabının təqdimat mərasimi ilə bağlı xəbər oxucuda sual yaradır: bu təqdimat mərasimi nə zaman keçirilib?

Eyni zamanda universitetin saytındakı bu və digər məlumatlardan Azərbaycan təhsilinin siyasiləşdiyi təsəvvürü yaranır. "Xəbərlər" bölməsində yer alan "Turan Əliyev kimdi və ya tələbə siyasi alət rolunda" adlı yazıya diqqət yetirək. Bu məsələnin tamam başqa tərəfidir ki, xəbər kimi oxucuya sırınan sözügedən məqalə əslində informasiya deyil, şərhdir. Biz başqa məqamın üzərində dayanmaq istəyirik ki, bu da universitet rəhbərliyinin siyasi baxışlarına görə tələbələrə təzyiq göstərməsi ilə bağlıdır. Sayta yerləşdirilən məqalənin başlığına nəzər yetirmək kifayətdir ki, universitetdə nələrin yaşandığını dərk edəsən.

Ümumiyyətlə, saytda Azərbaycan təhsilinin siyasiləşdiyindən xəbər verən başqa əhəmiyyətli məqamlar da var. Məsələn, internet portalında BDU-nun inkişafı Heydər Əliyev faktoruyla bağlansa da, universitetin açılmasında müstəsna xidmətləri olan Məmməd Əmin Rəsulzadənin adı bir dəfə də olsun saytda çəkilmir. Təbii ki, internet portalı üzərində çalışan adamlar BDU-nun Azərbaycan müstəqillik qazanandan sonrakı qısa müddət ərzində M.Ə.Rəsulzadənin adını daşıması faktını da xatırlatmaq istəməyiblər.

ADNA-nın cəmi iki fəxri məzunu var?

Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyasının (ADNA) saytı (www.adna.baku.az) görünüşcə çox rəngarəngdir. İlk baxışdan belə bir təəssürat yaranır ki, internet səhifəsi beynəlxalq standartlara uyğun gəlir. Maraqlı detallardan biri də bu internet portalının yuxarı küncündə təqvimin göstərilməməsiylə bağlıdır. Səhifəylə yaxından tanışlıq zamanı ilk təəssüratın aldadıcı olması fikri təsdiqini tapır.

Saytın "Tələbə həyatı" bölməsindəki məlumatlar rəsmiliyi ilə fərqlənir. Amma burada da istifadəçini təəccübləndirəcək məqamlar az deyil. Məsələn, "Xəbərlər, hadisələr" blokunda tələbələrin Milli Dirçəliş Gününə həsr olunmuş 52-ci elmi konfransından yalnız şəkillər yerləşdirilib. Tədbirlə bağlı heç bir məlumat verilməyib. Fotoşəkilləri isə iki qrupa ayırıblar - "Konfransdan əvvəl" və "Konfransdan sonra". Sadəcə aydınlaşdırmaq olmur ki, hansı şəkil tədbirdən əvvəl, hansı şəkil isə tədbirdən sonra çəkilib. Çünki hər iki bölmədə yer alan şəkillər tədbirin gedişini əks etdirir.

Təəccüblü məqam həm də ondan ibarətdir ki, noyabrın 17-də keçirilən konfransla bağlı məlumat "Son xəbərlər" bölməsində yer alıb. Belə çıxır ki, sözügedən tarixdən sonra ADNA-da ya yeni heç nə baş verməyib, ya da baş verən hadisə sayta yerləşdirilməyib.

ADNA-nın internet portalında ingilis dilindən də istifadə olunub. Məsələn, akademiyanın strukturuyla bağlı məlumat (daha doğrusu, cədvəl) məhz bu dildə təqdim edilib. Fakültələrlə bağlı ətraflı məlumatların verilməsi də təqdirolunan haldır. Amma "ADNA-nın fəxri" bölməsində cəmi iki nəfərin "Azərneftyağ" İstehsalat Birliyinin direktoru Ramiz Mirzəyevin "ETİP-Neft"-nin direktoru Ülvi Mextiyevin (?-red.) adları qeyd olunub. Bu isə akademiyanın digər tanınmış məzunlarına qarşı ən azı insafsızlıqdır. Çünki Azərbaycanın ilk prezidenti, müstəqilliyimizlə bağlı sənədə imza atan Ayaz Mütəllibov, ARDNŞ-in vitse-prezidenti Xoşbəxt Yusifzadə və başqaları da indiki ADNA-nın məzunları olublar. Məgər Anqolanın və Bolqarıstanın prezidentlərinin də bu təhsil müəssisəsini bitirmələri bizim üçün qürurverici hal deyilmi? Bir də ki görəsən, bu sayt 1994-cü ildə tərtib olunsaydı, o dövrdə Milli Məclisin sədri Rəsul Quliyevin adı fəxr olunası məzunlar sırasında göstərilməzdimi?

Üstü bəzək, altı

Azərbaycan İqtisad Universitetinin (AİU) saytı (www.aseu.az) yeni ilin gəlişindən xəbər verən qar dənəcikləriylə bəzədilib. Amma içəridə yer alan bölmələrlə tanış olanda bu dekorativ mənzərənin yaratdığı xoş ovqat anındaca yoxa çıxır. Saytda "ADİU-nun "Yeni İqtisadi Təhsil Modeli"", "Tələbə qəbulu", "Elm", "Kitabxanalar", "Tələbə həyatı", "Beynəlxalq əlaqələr", "ADİU-nun informasiya sistemi", "Azərbaycanda Bolonya sistemi" bölmələrinə keçid qoyulmayıb. Yəni blokların yalnız adı var. Elə "Qayıbları yoxla", "Sessiyanı yoxla", "Qaliblər" bölməsindən də heç bir məlumat almaq mümkün deyil. Bundan başqa, "Tələbə həyatı" blokunda bir sıra yarımbölmələr ("Tələbə elmi cəmiyyəti", "İdman", "Müsabiqələr, yarışlar", "Xaricdə təhsil", "Tələbələrin beynəlxalq əlaqələri", "İşədüzəlmə mərkəzi", "Məzunlar", "Tələbə Gənclər Hərəkatı") yer alsa da, onların içərisində yalnız "İrəli" Gənclər Hərəkatının saytına keçid verilib. Məlum olduğu kimi, Dalğa Gənclər Hərəkatının da təməli İqtisad Universitetində qoyulub. Sayt tərtibatçılarının bu faktı kənarda saxlayıb, yalnız "İrəli" haqqında məlumatlar verməsi onların qeyri-obyektivliyinin göstəricisidir.

Akademiyanın, yoxsa Seyfəddin Qəndilovun saytı?

Dövlət Prezidenti yanında İdarəçilik Akademiyasının saytından (www.dia.iatp.az) sözügedən təhsil müəssisəsi haqqında ətraflı məlumat almaq mümkün deyil. Halbuki akademiyanın rektoru Seyfəddin Qəndilov barədə informasiya həddən artıq genişdir - 6300 word sənədi işarəsi. "Seyfəddin Qəndilov həm də nümunəvi ailə başçısıdır. Alimin ailə üzvləri respublikamızda müxtəlif sahələr üzrə tanınmış mütəxəssisdirlər" abzasının isə akademiyanın təqdimatında nə qədər önəm daşımasını müəyyənləşdirməyi istifadəçinin öhdəsinə buraxırıq. Qoy o desin, Seyfəddin Qəndilovun nümunəvi ailə başçısı olması onun həm də akademiyaya nümunəvi rəhbərlik etməsindən xəbər verirmi?

ATU haradadır?

Azərbaycan Texniki Universitetinin saytının (www.aztu.az) Azərbaycan versiyasıyla tanışlıq bizə qismət olmadı. Saytın rus və ingilis variantı isə normal fəaliyyət göstərir. Belə olan təqdirdə, "Alma"nın sayt tərtibatçılarına bir təklif var: Azərbaycan Texniki Universitetinin () adından "Azərbaycan" ifadəsini çıxarsınlar.

SOS

Göründüyü kimi, telekommunikasiya əsrində Azərbaycan universitetlərinin saytları informasiya dövrünün ilkin mərhələsində qalıb. Bu saytlardan önəmli hadisələrdən çox, şəxslər boylanır. Şəxsiyyətə pərəstişin virtual dünyanı belə inhisara alması xoş perspektivdən xəbər vermir. Ümid edirik ki, universitet rəhbərləri, o cümlədən, sayt tərtibatçıları dünyanın informasiya müharibəsi erasına qədəm qoyduğunu nəzərə almaqla yanaşı, həm də bu müharibədə strateji əhəmiyyət daşıyan yüksəklikləri fəth edəcəklər.

Rəbiqə Nazimqızı

---------------------------------------

qaynaq - almaqezeti.com

Türkiyədə arxivlər

2010-12-07T18:11:00.000+04:00

Nəsiman Yaqublu: "Türkiyə arxivlərində Məmməd Əmin Rəsulzadə ilə bağlı maraqlı sənədlər var"

Tarixçi-jurnalist, Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi Nəsiman Yaqublu bu yaxınlarda Türkiyənin bir sıra arxivlərində araşdırmalar aparıb. Türkiyənin Azərbaycandakı səfirliyinin Mədəniyyət və Tanıtma Müşavirliyinin dəstəyi ilə Türkiyədə olan N.Yaqublu maraqlı arxiv materialları əldə edib. N.Yaqublu "525"in müxbirilə söhbətində əldə etdiyi arxiv materialları barədə bunları bildirib. - Bu səfərimə göstərdiyi köməyə görə Türkiyə Cümhuriyyətinin Azərbaycandakı səfirliyinə, səfirliyin mədəniyyət və tanıtma müşavirliyinə, dostumuz Fəthi bəy Gədikliyə təşəkkürlərimi bildirirəm.

Ezamiyyətimin başlıca məqsədi Türkiyədəki arxivlərdə çalışmaq, Azərbaycanın mühacirət mətbuatı, Sovetlər dönəmində Azərbaycanın Türkiyədə yaşamış siyasi xadimləri ilə bağlı sənədlər toplamaq idi. Ankarada xüsusən Azərbaycanın görkəmli dövlət xadimi Məmməd Əmin Rəsulzadənin fəaliyyəti ilə bağlı çoxlu materiallar var. Mən Türkiyədə olduğum müddətdə üç istiqamətdə araşdırmalar aparırdım: birincisi, Türkiyə Cümhuriyyətinin Başbakanlıq arxivi, ikincisi, Ankaradakı Milli Kitabxana, üçüncüsü isə şəxsi arxivlər. Məmnuniyyətlə qeyd edim ki, Ankarada olarkən Milli Kitabxananın 60 illik yubileyi keçirilirdi. Onlara bildirdim ki, M.Ə.Rəsulzadənin də bu kitabxananın formalaşmasında müəyyən rolu olub. Çünki 50-ci illərdə o, bu kitabxanada işləyib və fonda özünün çoxlu sayda kitablarını bağışlayıb. Türkiyədə çalışmaq, araşdırma aparmağın digər vacibliyi də ondadır ki, burada çoxlu azərbaycanlılar mühacirətdə yaşamış, milli istiqlal mübarizəmizi yürütmüşlər: kitablar, jurnallar, qəzetlər çap etmiş, konfranslar və digər tədbirlər keçirmişlər. Bu zəngin irsi araşdırmaq və Azərbaycana gətirməyin zamanı çoxdan yetişib. M.Ə.Rəsulzadənin, M.B.Məmmədzadənin, Ç.Göygölün, M.S.Aranın, Ə.Qaracanın, M.Kəngərlinin şəxsi axivlərinə biz bu gün sahib çıxmalıyıq. Bu həm də Azərbaycanın zəngin bir sərvətidir. Yaşadığımız həqiqət dolu tarixdir. Əks halda bu sənədlər itəcək və gələcək nəsil böyük bir sərvətdən məhrum olacaq. Türkiyədə Azərbaycan mühacirət mətbuatının "Yeni Qafqaziya", "Azəri Türk", "Odlu Yurd", "Bildiriş", "Azərbaycan Yurd Bilgisi", "Azərbaycan" jurnalları kimi nümunələr var. Biz bu mətbuat orqanlarını toplayıb Azərbaycana gətirməliyik. Qeyd edim ki, arxivlərdə çalışarkən çoxu yeni sənədlər tapdım. Bu mənə əsas verir deyim ki, biz Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri tarixini də yenidən və ciddi tədqiq etməliyik. Onda hər iki ölkə arasında daha yaxın və səmimi münasibətlərin şahidi olacağıq.

--------------------
qaynaq - 525ci.az

Güney Azərbaycanda mətbuat: Məşrutə inqilabının hərəkətverici qüvvəsi

2010-12-07T18:10:00.001+04:00

1905-1011-ci illər İran Məşrutə inqilabında Güney Azərbaycan aparıcı və həlledici rol oynadı. Bu inqilab Azərbaycan xalqının ictimai-siyasi və milli şüurunun inkişafı üçün şərait yaratdı. Məşrutə fərmanı ölkədəki siyasi fəzanın açılmasına gətirib çıxardı. Zülmün və haqsızlığın aradan aparılması, ədalətin və müstəqilliyin bərpası devizi altında başlanmış xalq hərəkatı iştirakçılarının əsas tələbi qanunlara söykənən bir hökumətin yaradılması və bir vətəndaş olaraq onların həyat tərzini formalaşdıracaq hüquqların təmin olunmasıydı.

Çünki xalq mədəniyyət və təfəkkür tərzi baxımından əvvəlki illərə nisbətən, bir çox irəliləyişlərə nail olmuşdu. Gündən-günə genişlənən siyasi hadisələrin və ictimai çəkişmələrin nəticəsi ölkənin xəbər mərkəzinə çevrilməsinə, bu isə Azərbaycanda nəşriyyat bazarının yaranmasına yol açdı. Müxtəlif qəzetlər yayılmağa başladı. İnqilabi hərəkat ölkənin ədəbi mühitində əks olunduğuna görə tezliklə bir çox şair və yazıçılar da azadlıq aşiqlərinə qoşularaq qələmləri ilə mübarizəyə atıldılar. Nəticədə xalqın informasiya qıtlığı aradan qaldırıldı.

Xalqın əlinə yetişən bu qəzetlər kütləni gündən-günə yenilənən siyasi cərəyanlara doğru istiqamətləndirirdi. Bu nəşriyyatların yeni ədəbi-mədəni mühitin formalaşmasında günün tələbindən doğan əsərlərin yaradılmasında, həcv və tənqidin köməyilə xalqın əsrlərdən bəri davam edən qəflət yuxusundan oyadılmasında böyük rolu oldu.

İlk Milli Şuranın açılmasından və Azərbaycan nümayəndələrinin Tehrana gəlməsindən sonra azərbaycanlı millət vəkillərinin təkidilə 1908-ci ildə senzura ləğv edildi. Beləliklə, mətbuat tam azadlığa qovuşaraq istədiyi qəzeti senzurasız çap etmək hüququna malik oldu. Cəmiyyətin hüquqlarının qorunması, habelə, qələm sahiblərinin və mətbuatın basqılarını zərərsizləşdirilməsi məqsədilə, qanunlar çərçivəsində, kitab, qəzet, elan və müxtəlif layihələrin nəşri azad şəkildə gerçəkləşdi.

Bu qanunun qəbul edilməsindən əvvəl nəşr olunan qəzetlər haqqında Əhməd Kəsrəvi yazırdı ki, doğrudur, bu dövrdə ölkədə bir sıra mətbu orqanlar çıxdı. Lakin onların çoxu yersiz dualar, məddahlıq, qaranı ağ göstərmək və başqa bu kimi yazılarla dolu idi. Ölkədə aparılan işlər və baş verən proseslərin tənqidindən söhbət gedə bilməzdi. Sanki buradakı məmurlar bütün işlərdən uzaq idi.

Lakin haqqında söhbət gedən qanun qəbul olunduqdan sonra mətbuat bütün ölkədə azad şəkildə nəşr edilməyə başladı. Qələm sahibləri tam qüvvəylə xalqı informasiya ilə təmin etmək üçün səfərbər oldular. İstər siyasi, istər ictimai, istərsə də iqtisadi baxımdan bütün məsələlər qəzet səhifələrində şərh və analiz olunmağa başladı. Saray, hətta şəxsən Məhəmmədəli şah belə tənqid edildi. Ə. Kəsrəvinin qeyd etdiyinə görə, Sultanulüləma Xorasani “Ruhulqüds” qəzetində cəsarətli sözlər yazmışdı: “Bunların da başında Məhəmmədəli Mirzə dururdu. Təhsil nazirinin məhkəməyə müraciəti nəticəsində Sultanülüləma oraya dəvət edildi. Məhəmmədəli Mirzənin ünvanının “qəssab dükanı” adlandırılmasının səbəbi soruşulduqda Sultanülüləma münsiflər heyəti çağırılmasını tələb etdi. Bu bəhanə ilə cavab verməkdən boyun qaçırdı və iddia təmin olunmadı”.

Bu dövrdə Güney Azərbaycanda 50-yə yaxın qəzet və jurnal nəşr olunurdu. Tədqiqatçı Hüseyn Umud onlardan səkkizinin Azərbaycan-fars, birinin Azərbaycan, qalanlarının farsca çıxdığını qeyd edir.

Məşrutə inqilabı vaxtı mətbuat həqiqətən dövrün ictimai-siyasi və ədəbi həyatının güzgüsünə çevrilmişdi. Bu dövrə xas olan xüsusiyyətlərdən biri də yaranan ədəbiyyatın ayrıca kitab və digər bədii nümunələrdə deyil, məhz mətbuat səhifələrində əks olunması idi. Məsələn, Əşrəfəddin Gilani tərəfindən Rəştdə nəşr olunan “Nəsimi-Şimal” qəzetinin əksər səhifələri şeir nümunələrindən ibarət idi. Yusifxan Etisalinmülkün redaktorluğu ilə çıxan “Bahar” qəzetində Yusif xanın şeirləri və rus, fransız, ərəb ədəbiyyatından etdiyi tərcümələr əsas yer tuturdu. “Sure-İsrafil” qəzetində bu mətbu orqanının baş yazısı Əli Əkbər Dehxudanın daimi rubrikası olan “Çərənd-pərənd”də o dövr üçün yeni olan siyasi felyetonun nümunələri yaranırdı.

İstanbul şəhərində o illərdə azərbaycanlı ziyalıların daha iki mətbu orqanı çap olunurdu. Bunlardan biri Seyid Həsən Təbrizi və Seyid Məhəmməd Tofiqin rəhbərliyi ilə 1909-1920-ci illərdə nəşr olunan “Şəms” qəzeti idi. İstanbulda nəşr olunan digər qəzetə Təbrizli Hacı Həsən xan Cəfərzadə redaktorluq edirdi. Azərbaycan və fars dillərində nəşr olunan bu qəzet demokratik yönlü olmaqla, öz səhifələrində siyasi-satirik materiallara geniş yer ayırırdı. İstanbulda təhsil alan azərbaycanlı tələbələr qəzetin nəşrində fəal iştirak edirdilər.

İnqilab illərində İranın digər şəhərlərində də azərbaycanlı inqilabçı publisistlər tərəfindən bir sıra qəzetlər çıxarılırdı. Tehranda M.Rəsulzadənin və Əbuziyalının redaktorluğu altında “İrane-nou”, S.H.İbrahimzadənin redaktorluğu ilə “Carçiye-millət”, Rüşdiyyənin rəhbərliyilə “Tehran”, Həsənxan Təbrizinin mühərrirliyilə “Əsr”, Mahmud Əfşarın redaktorluğu ilə “Cənteye-paborəhie”, Xorasanda Məhəmmədsadıq Təbrizi və S.H.Ərdəbilinin redaktorluğu altında “Xurşid” və “Xorasan” qəzetləri nəşr olunurdu. Cənubi Azərbaycanın tərəqqipərvər ziyalıları, o cümlədən S.Salmasi, Mirzə Qafar xan Zunuzi, Heydər Əmioğlu və başqaları Zaqafqaziya mətbuatında da, xüsusilə “İrşad” qəzetinin İrana aid səhifələrində, Tiflisdə çıxan sosial-demokrat qəzetlərində ölkədə ictimai-siyasi vəziyyətə və inqilabi mübarizəyə həsr edilən demokratik məzmunlu məqalələrlə çıxış edirdilər.

O illərdə təzə nəşrə başlayan “Molla Nəsrəddin” jurnalı İran və Güney Azərbaycan mövzusuna geniş yer ayırırdı. “Molla Nəsrəddin”in elə bir sayı yox idi ki, orada bu mövzu M.Cəlilin, M.Ə.Sabirin və jurnalın Təbriz müxbirləri - M.S.Ordubadi, Mirzə Ələkbər Məmmədquluzadə (Cəlil Məmmədquluzadənin qardaşı - P.M.) İskəndər Qəffari Sərxpuşun qələmi ilə felyeton, şeir, xəbər və başqa formalarda işıqlandırılmasın. Bakıda nəşr edilən “İrşad”, “Həyat”, “Təzə həyat” kimi mətbu orqanları da İrandakı məşrutə inqilabına böyük mənəvi dəstək verirdi. Əgər XIX əsrin sonlarında Güney Azərbaycanda yalnız Türkiyənin nəşr nümunələri ilə tanış idilərsə, artıq XX əsrin əvvəllərində daha çox Bakı və Qafqazda Azərbaycan dilində çıxan mətbuat izlənilirdi. Uzun fasilədən sonra (1891-1904) çap olunan “İrşad” (bu qəzetin Sadıq xan Fərəhani tərəfindən İrandakı azərbaycanlılar üçün fars dilində xüsusi əlavəsi hazırlanırdı), xüsusilə “Molla Nəsrəddin” və digər mətbu orqanlarında İranla bağlı bilgilər əks olunurdu. Beləliklə, Güney Azərbaycandakı oxucular, İranın başqa rayonlarından fərqli olaraq, buradakı hadisələr haqqında Qafqaz və rus sosial-demokratiyasının təlim və baxışları, İran inqilabına yönəldilən fəaliyyəti və digər materiallarla bilavasitə tanış olurdular.

Ailəsini dolandırmaq, çörəkpulu qazanmaq üçün bütün Qafqaz boyu səpələnmiş güneyli azərbaycanlılar İrana geri qayıdarkən özləri ilə qafqazlı fəhlələrin istiqlal mücadiləsi ideyalarını da gətirirdilər.

M.Rəsulzadə yazırdı ki, “iranlıların Bakıda qurulan ilk inqilabi cəmiyyəti Tehran və Təbrizə mürşidlər, fədailər, bombalar və sair məvaddi-infilaqiyyə göndərirdi”. O, İranda inqilab və azadlıq hərəkatını “izhar edən qüvvət və alimlərin toplandığı mərkəzin Bakı və İstanbul olduğunu” qeyd edirdi: “Məşrutə dönəmində İstanbulda əsasən iranlı türklərdən ibarət “Səadət əncüməni” adlı komitə təşkil olunmuşdu. İstanbulda “Səadət əncüməni” tərəfindən həftəlik “Siruş” (1909-1910) adlı qəzet çıxarılırdı. Onun yaradıcı heyətinə Seyid Məhəmməd Tofiq, Əli Əkbər Dehxuda (”Sure-İsrafil” qəzetinin aparıcı müxbiri) Əhməd bəy Ağaoğlu (yaxşı tanıdığımız görkəmli publisist) və Yəhya Dövlətabadi daxil idilər.

Həmin ərəfədə Təbrizdəki hadisələrin təkcə seyrçisi deyil, həm də fəal iştirakçısı olan M.Ə.Rəsulzadə şəhəri müdafiə edən mücahidlərin və onların rəhbəri Səttar xanın qəhrəmanlığını “İran məktubları”nda xüsusi qeyd edirdi. Məşrutə hərəkatı sonda məğlubiyyətə uğrasa da, Rəsulzadə İranda XX əsrin əvvəllərində yeniləşmə prosesini Səttar xanın adı ilə bağlayır, onun İran tarixində bir dirçəliş rəmzinə çevrildiyini bildirirdi.

M.Rəsulzadəyə görə, bu Məşrutə dövrü güneyli azərbaycanlıların milli-mədəni hərəkatdan milli haqlar uğrunda siyasi mübarizəyə keçid mərhələsi olmuşdu.

O dövrdə İran tarixində ilk dəfə Avropa standartlarına uyğun, ölkədə ən çox oxunan və ən nüfuzlu qəzet sayılan “İrane-nou” gündəlik qəzeti nəşr olunurdu. Qəzetin redaktoru M.Ə.Rəsulzadə idi. Onun sözlərilə desək, “İrane-nou” demokratik firqənin fikirlərini yayırdı, yaradıcı heyəti də azəri türklərindən təşkil olunmuşdu. M.Rəsulzadə 1908-ci ildə Bakı Sosial-Demokrat Komitəsi adından Gilan inqilabına nəzarət üçün Rəşt şəhərinə gəlib həmin il mücahidlərlə birlikdə Tehrana gedərək Məşrutə hərəkatına qoşulmuşdu. Tehranda qısa bir vaxt ərzində Məşrutə liderlərinin diqqətini çəkmiş və Demokrat Partiyasının qurulması və proqramının yazılmasında iştirak etmişdi. M.Rəsulzadə Seyid Həsən Tağızadə başda olmaqla Avropa təhsili görmüş bir qrup İran ziyalısı ilə birlikdə 1910-cu ilin sentyabr ayında İran Demokrat Partiayasının əsasını qoyur. İran Demokrat Partiyasının orqanı kimi fəaliyyətə başlayan “İrane-nou” Məşrutə inqilabının ikinci dövründə və məclisin ikinci dönəmində ən məşhur qəzet idi. Rəsulzadə buradakı fəaliyyəti ilə yeni qəzet üslubunu - Avropa tərzini İrana gətirdi. O, Azərbaycanın rus işğalından qurtulması və İranın Rusiyanın təsirindən uzaqlaşması ilə bağlı sərt yazılar yazırdı. Qəzetdə M.Ə.Rəsulzadə bəzən Niş təxəllüsü ilə çıxış edirdi.

Qəzet adətən ölkədə baş verən siyasi hadisələri işıqlandırır, çatışmazlıqları açıq göstərirdi. “İran-nou” tez-tez nüfuzlu şəxslərin və qəzetlərin həmləsinə məruz qalırdı. Səhifələrindən birində Krılovun “Heyvanların konserti” təmsilinə iqtibas çap edən qəzet Sipəhdarın qəzəbinə tuş gəlmişdi. 1911-ci ildə fəaliyyətini “İran-novin” adı altında davam edən qəzetdə siyasi məsələlər daha kəskin verilirdi. Bu mətbu orqan İranda olan əcnəbilərin pərdəarxası işlərinin üstünü açmağa nail olurdu. Sədr Haşiminin qeyd etdiyinə görə Tehranın Milli Məclis nümayəndələri öz nitqlərində qəzetdə dərc olunan yazılardan istifadə edirdilər.

Buradaca bir məqamı mütləq qeyd etməliyik ki, Təbrizdə Məşrutə qanunu elan edildikdən sonra çıxan ilk mətbu orqan “Ruznaməyi-milli” (”Milli qəzet”) oldu. Bir müddət sonra bu qəzet “Cəridəyi-milli” adı ilə çıxdı. Qəzet 38 sayından “Azərbaycan əyalət əncüməni”nin rəsmi orqanı kimi fəaliyyət göstərərək “Əncümən” adı ilə yayıldı. Qəzet 1906-cı ildə oktyabr ayının 19-da Təbrizdə Mirzə Əli Əkbər Vəkilinin redaktorluğu ilə nəşr olundu. İlk illərdə həftədə 2 dəfə, Mahmud Qənizadənin redaktoru olduğu illərdə isə həftədə 3 dəfə çap edildi.

Qəzetin adının altında bu sözlər yazılırdı: “Xalqın və tacirlərin istəyi üzərinə bu qəzet çox sadə bir dildə yazılır”. Titul səhifəsində XI-XIV əsrdə Azərbaycanın Atabəylər dövlətinə mənsub olan, sonralar isə Qacarların rəsmi embleminə çevrilən Şir və günəş (Şiro Xurşid) əks etdirilmişdi. Qəzetin nəşri 1911-ci ilədək davam etdi. “Əncümən” Məşrutə inqilabı dövründə işıq üzü görən ilk milli orqan idi. Bununla yanaşı, o dövrdə qəbul olunmuş İran və Cənubi Azərbaycan mətbu orqanlarına tətbiq edilən qaydalardan yan keçərək, yəni Mətbuat Nazirliyinin icazəsi olmadan nəşrə başlamışdı. Bu qəzet o dövrdə İranda azad mətbuat anlayışının ilk qaranquşu idi. Qəzet əsasən Əncümənin və Milli Məclisin müdafiə etdiyi müzakirə və qərarları, həmçinin konstitusiyanın həyata keçirilməsi ilə bağlı xalqın tələblərini ardıcıl şərh və çap edirdi. Həmçinin qəzetdə müxtəlif şəhərlərdən konstitusiyanın qaydalarını kobudcasına pozan ünsürlərin əməllərini ifşa edən etiraz məktublarına yer ayrılırdı.

Qəzet çarizmin və İngiltərənin İrana qarşı hərbi-siyasi müdaxilə planlarını aşkara çıxarmağı və xüsusilə 1907-ci il ingilis-rus sazişinin müstəmləkəçilik və işğalçılıq məqsədlərini açıb göstərməklə antiimperialist hərəkatın qüvvətlənməsinə böyük xidmət göstərirdi. Bu cəhətdən qəzetin siyasi şərhləri çox təsirli idi: “İngiltərə və Rusiya dövlətinin bu müahidəni bağlamaqdan əsl məqsədləri işğalçılıq, müstəmləkəçilik, özlərinin siyasi, eyni zamanda iqtisadi-ticarət mənafelərini təmin etməkdir”.

Məşrutədən sonra ortaya çıxan əyalət və vilayət əncümənləri arasında ən önəmli və güclü mövqeyə sahib olan “Təbriz milli əncüməni” orqanı olaraq yayınlanan, yalnız Təbriz və Azərbaycanda deyil, İranın hər tərəfində özəlliklə də Tehranda cərəyan edən Məşrutə xəbərlərini ehtiva etdiyindən çox önəmli bir yerə sahibdi. Məmmədrza Heyət qəzetdə Azərbaycan türkcəsinin durumu ilə bağlı yazırdı: “Qəzetin bəzi saylarında çıxan bir neçə şeir istisna olmaqla, tamamilə farsca nəşr edilirdi. Amma qəzetə verilən elan və xəbərləri nəzərə alsaq, bəzi hallarda türkcəyə də rast gəlinirdi”.

“Əncümən” qəzetinin 116-cı sayının sonluğu, 3-cü səhifənin isə yarısı türkcədir. Türkcə olan mətnlər əslində “Səadət” və “Nübar” məktəbləri müəllimlərinin nitqindən ibarətdir. Məktəb öyrənciləri ilə müəllimlərinin türkcə şeirlər oxuyub, çıxış etmələri Təbriz məktəblərində türkcənin təliminin hələ güclü olduğunun göstəricisi idi. Ancaq şeirlərdə və nitqlərdə diqqəti çəkən ən önəmli xüsusiyyət güneyli azərbaycanlılar üçün iranlılığın “üst kimlik kəlməsi” kimi hər məqamda vurğulanmasıdır.

Pərvanə MƏMMƏDLİ

--------------------------

qaynaq - 525ci.az

Azərbaycan Cümhuriyəti

2010-12-07T18:08:00.000+04:00

Azərbaycan xalqı böyük bir imperiyayla çoxillik çarpışması və axıtdığı çoxlu şəhid qanları bahasına 18 oktyabr 1991-də qurtuluşunu yenidən qazandı və yaratdığı ikinci respublikasını 28 may 1918-də qurulmuş və 28 aprel 1920-də rus XI ordusu süngüləriylə yıxılmış ilk milli dövlətimizin varisi elan etdi. Bəs bu ilk milli dövlətimizin rəsmi adı necə olub? Nüfuzlu çoxcildlik nəşrlərdə və dövlət sənədlərində bu ad ən müxtəlif biçimlərdə: «Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC)», «Azərbaycan Demokratik Respublikası (ADR)», «Azərbaycan Respublikası (AR)», «Azərbaycan Cümhuriyyəti»… kimi işlədilməkdədir. Özümüzü varisi elan etdiyimiz bir dövlətin adını indiyədək doğru-düzgün öyrənməməyimiz və onu hərənin istədiyi kimi adlandırması bizə ayıbdır. Ona görə də, gec də olsa, bütün yanlışlıqlara son qoya biləcək danılabilməz tutarqaları heç kəslə dartışma-çəkişməyə girmədən və mövzunu siyasiləşdirmədən sevimli oxucularımıza təqdim edirəm.

Birbaşa mətləbə keçərək bildirirəm ki, sadaladığım terminlərdən: lilk ikisi («Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti», «Azərbaycan Demokratik Respublikası») bütünlüklə yanlışdır; lüçüncüsü («Azərbaycan Respublikası») tərcümə xətasıdır; lyalnız sonuncusu – «Azərbaycan Cümhuriyyəti» doğrudur və tarixi gerçəkliyə uyğundur. İndisə birbaşa sübutlara keçirəm. YANLIŞLIQ HARADAN QAYNAQLANIR? «Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti» və «Azərbaycan Demokratik Respublikası» terminlərinin yanlışlığı Azərbaycan Milli Şurasının 28 may 1918 tarixli İstiqlal Bəyannaməsindən, daha doğrusu, bu Bəyannamənin düzgün yozulmamasından qaynaqlanır. «Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti»nin tərəfdarları iddia edirlər ki, Bəyannamədə ilk milli dövlətimizin adı məhz belə işlədilib. Aşağıda həmin Bəyannamənin «Azərbaycan Cümhuriyyəti hökumətinin qanun və binagüzarlıqları məcməi»ndən götürərək verdiyim mətnini oxuyursunuz: «…Arayi-ümumiyyə üzərinə (ümumi razılıqla – Ə.T.) seçilmiş Azərbaycan Milli Şurası şimdi ümumə elan ediyor ki: 1. Bu gündən etibarən Azərbaycan xəlqi həqqi-hakimiyyətə (hakimiyyət haqqına – Ə.T.) malik və Şərqi və Cənubi Mavərayi-Qafqasdan (Zaqafqaziyadan – Ə.T.) ibarət Azərbaycan kamiləlhüquq (tamhüquqlu – Ə.T.) müstəqil bir dövlətdir. 2. Müstəqil Azərbaycanın şəkli-idareyi-siyasiyyəsi (siyasi idarə forması – Ə.T.) xəlq cümhuriyyəti təyin olunur. 3. Azərbaycan xəlq cümhuriyyəti ümum münasibati-beynəlmiləl üzvləriylə, ələlxüsus həmhüdud millətlər və dövlətlərlə dostanə qomşuluq münasibatı hüsuluna səy edəcəkdir. 4. Azərbaycan xəlq cümhuriyyəti kəndi hüdudu daxilində bilafərqi-milliyyət, din, cins və vəziyyəti-ictimaiyyə bütün vətəndaşların mülki və siyasi hüququnu təmin ediyor. 5. Azərbaycan xəlq cümhuriyyəti kəndi ərazisində yaşayan ümum millətlərə azadə tərəqqi və inkişaf üçün geniş meydan verəcəkdir. 6. Məclisi-Müəssisan (Müəssislər Məclisi – Ə.T.) dəvətinə qədər bütün Azərbaycan idarəsi başında arayi-ümumiyyə üzrə seçilmiş Milli Şura və bu Milli Şura qarşısında məsul müvəqqəti hökumət duruyor» («Azərbaycan Cümhuriyyəti hökumətinin qanun və binagüzarlıqları məcməi», 15 təşrini-sani/ noyabr 1919, ¹1, ss.6-7). Göründüyü kimi, İstiqlal Bəyannaməsində dövlətimiz sadəcə “Azərbaycan” adlandırılıb və burada «xəlq cümhuriyyəti» ifadəsi dövlətin rəsmi adının tərkib hissəsi kimi yox, sadəcə, «şəkli-idareyi-siyasiyyə» (siyasi idarə forması) olaraq işlədilib. Dediyimizin düzgünlüyü bunlarla da təsdiqlənir: 1) 28 may 1918-də dövlət hələ yaradılmamışdı ki, onun qəti bir adı da olaydı; bu gün yalnız onun yaradılması bəyan edilib. İlk vaxtlar bu dövlət sadəcə «Azərbaycan» (İstiqlal Bəyannaməsindəki kimi), yaxud «Azərbaycan hökuməti» adlanıb. Məsələn, 21 iyun 1918-də hökumətin «Dövləti bayraq təyini haqqında» qərarında deyilir: «Azərbaycan bayrağı olmaq surətiylə qırmızı parçadan yarılmış, üzərində ağ aypara və ağ səkkizguşəli yıldız olan bayraq qəbul edilsin» [«Azərbaycan Cümhuriyyəti hökumətinin qanun və binagüzarlıqları məcməi, 15 təşrini-sani (noyabr) 1919, ¹1, s.11]. Göründüyü kimi, burada dövlətin adı yalnız «Azərbaycan» kimi verilib. Hökumətin qərarlarında dövlətin rəsmi adıyla 27 iyun 1918-dən başlayaraq üzləşirik. Həmin tarixli «Post və teleqraf müamilatını ödəmək üçün Gəncə post və teleqraf kantorasına vəsait buraqılması haqqında» qərarda ilk dəfə olaraq «Azərbaycan Cümhuriyyəti» adını oxuyuruq (bax: «…Məcmə», 1919, ¹1, s.17), ancaq dövlət dəftərxanasında hələlik «Azərbaycan hökuməti» ifadəsi daha çox işləkdir; «Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti» və «Azərbaycan Demokratik Respublikası» isə yerli-dibli yoxdur. 2) Bəyannamədəki «xalq» sözü «demokratik» anlamındadır və dövlətin idarə formasının demokratikliyini bildirir. Bunu sənədin rusca mətnindən də görürük: «II. Formoy politiçeskoqo ustroystva nezavisimoqo Azerbaydjana ustanavlivaetsə Demokratiçeskaə Respublika. III. Azerbaydjanskaə Demokratiçeskaə Respublika stremitsə ustanovitğ dobrososedskie otnoşeniə so vsemi çlenami mejdunarodnoqo obheniə, a v osobennosti s sopredelğnımi narodami i qosudarstvami…» (Sobranie uzakoneniy i rasporəjeniy pravitelğstva Azerbaydjanskoy Respubliki. 15 noəbrə 1919, ¹1, s.5). Yeri gəlmişkən, «Azərbaycan Demokratik Respublikası» söz birləşməsinin tərəfdarları da məhz rusca bu mətndəki «Azerbaydjanskaə Demokratiçeskaə Respublika» ifadəsinə söykənirlər ki, burada da dövlətin adı yox, onun siyasi idarə forması bildirilib. Belə olmasaydı bu söz birləşməsi hansı sənəddəsə dövlətin adı kimi bircə dəfə də varsa yenə üzə çıxardı! 3) M.Ə.Rəsulzadə «Əsrimizin Səyavuşu» əsərinin «Azərbaycan Cümhuriyyəti» bölümündə yazır: «Burada (Azərbaycanda – Ə.T.) Avropada tətbiq olunmayan həqiqi bir xalq cümhuriyyəti qurulmuşdu. Azərbaycan xalq cümhuriyyətində vətəndaşlar arasında siyasi bərabərlik bərqərar olmaqla bərabər, sosial ədalətsizliyin zərərli nəticələri də aydın tərzdə dəyişdirilirdi» (Bakı: «Gənclik», 1991, s.41). Sanki İstiqlal Bəyannaməsini oxuyursan! Buradakı «Azərbaycan xalq cümhuriyyəti» də dövlətin rəsmi adı kimi yozulacaq?! 4) 28 may 1918-dən üzübuyana ilk milli dövlətimizin gerbini əvəz edən (gerbə vaxt çatmamışdı) möhür və ştamplarda, dövlət əhəmiyyətli rəsmi sənədlərdə heç yerdə «Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti» (rusca mətnlərdəsə: «Azerbaydjanskaə Demokratiçeskaə Respublika») adı işlədilməyib! Bircə örnək varsa ortaya qoyulsun!! Ancaq onların hamısında 1918-in iyunundan 1920-nin aprelinədək yalnız «Azərbaycan Cümhuriyyəti» (rusca mətnlərdə: «Azerbaydjanskaə Respublika», fransızca mətnlərdə: «Republique d’Azerbaidjan») işlədilib. Yenə bildiririk ki, rəsmi sənədlərdə «Azərbaycan hökuməti-cümhuriyyəsi» («Azərbaycan Cümhuriyyəti hökuməti») və «Azərbaycan hökuməti» ifadələri özəlliklə Cümhuriyyətin ilk çağlarında sıx-sıx işlədilib, ancaq onları da dövlətin rəsmi adı kimi götürmək olmaz. DÖVLƏTİN ÖZÜNÜ VƏ TARİXİNİ YARADANLAR YALNIZ «AZƏRBAYCAN CÜMHURİYYƏTİ»Nİ TANIYIRLAR Yeni qurulmuş Azərbaycan dövlətinin müstəqilliyiniDünya birliyinin tanımasında həlledici rol oynamış Azərbaycan Parlamanının sədri Əlimərdan bəy Topçubaşov (1862-1934) 1918-in noyabrında İstanbuldan Antanta dövlətləri nümayəndələrinə göndərdiyi məşhur Memorandumunu «Azərbaycan Cümhuriyyəti hökumətinin üzvü, fövqəladə nazir-səfir» kimi imzalamışdı. Birinci milli dövlətimizin ilkin tarixini yaradanlar elə bu dövləti quranların özləri oldu, onlarsa həm dövlətdə, həm də özlərinin tarix əsərlərində «Azərbaycan Cümhuriyyəti» adını əbədiləşdirdilər. Cümhuriyyətin fəal qurucularından olan Rəhim bəy Vəkilov’un (1897-1934) «Azərbaycan Cümhuriyyətinin yaranma tarixi» adlı oçerki ilk milli dövlətimizin ilk tarixidir. «1920-ci il üçün Azərbaycan Cümhuriyyətinin ünvan-təqvimi. Bakı, 1919» adlı rusca sorğu kitabında verilən və 1998-də Bakıda «Azərbaycan Respublikasının yaranma tarixi» adıyla ana dilimizdə də nəşr edilən bu oçerkdə dövlətin rəsmi adı yalnız «Azərbaycan Cümhuriyyəti» (rusca: «Azerbaydjanskaə Respublika») kimi çəkilib. Milli dövlətçiliyimizin banisi və Cümhuriyyətin azman qurucusu – böyük Məhəmmədəmin Rəsulzadə’nin (1884-1955) «Azərbaycan Cümhuriyyəti: keyfiyyəti-təşəkkülü və şimdiki vəziyyəti» adlı kitabı Cümhuriyyət tarixini işıqlandıran ikinci mühüm əsərdir. İlk milli dövlət quruluşumuzu yalnız «Azərbaycan Cümhuriyyəti» adlandıran M.Ə.Rəsulzadə Türkiyədə (1923, 1990) və Azərbaycanda (1990) bir neçə yol nəşr edilmiş həmin «Azərbaycan Cümhuriyyəti» kitabında, məsələn, yazır: «…Azərbaycan Cümhuriyyəti düvəli-müttəfiqənin (müttəfiq dövlətlərin – Ə.T.) və bütün dünyanın nəzəri-diqqətini cəlb ilə beynəlmiləl bir həyatə giriyordu. 12 kanuni-sani (yanvar – Ə.T.) 1920 tarixində iniqad edən (yığılan, gerçəkləşən – Ə.T.) düvəli-müttəfiqə Şurayi-Alisi Azərbaycan Cümhuriyyətini bilfel (felən, de-fakto – Ə.T.) tanıdı» (Bakı: «Elm», 1990, s.57). Xatırladım ki, bu xəbər Azərbaycanda bayram edilmiş, 14 yanvar Azərbaycanda qeyri-iş günü elan olunmuşdu. Baş nazir Nəsib bəy Yusifbəyli (1881-1920) «Azərbaycan vətəndaşlarına» müraciətində bu münasibətlə demişdi: «Müstəqil həyata və kəndisini idarəyə müqtədir olduğunu göstərən millət kəndi iradəsiylə hürr və demokratik yeni Azərbaycan Cümhuriyyətinin təsis və davamına təntənəli surətdə müvəffəq oldu» (Cəmil Həsənov. Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər sistemində. 1918-1920. Bakı: Azərnəşr, 1993, ss.326-327). Bunu da bildirməliyəm ki, ilk milli dövlətimizin rəsmi adı onun mətbuat orqanı olan türkcə «Azərbaycan» qəzetindəki bütün rəsmi sənədlərdə «Azərbaycan Cümhuriyyəti», rusca «Azerbaydjan» qəzetindəkilərdəsə «Azerbaydjanskaə Respublika» kimi göstərilib. Burayadək yazdıqlarımızdan oxucunun özü də artıq nəticə çıxara bilər ki, «Azərbaycan Respublikası» termini də məhz rusca sənədlərin yanlış çevrilməsindən qaynaqlanır. İLK PULLARIMIZIN VƏ MARKALARIMIZIN ÜSTÜNDƏ DƏ «AZƏRBAYCAN CÜMHURİYYƏTİ» YAZILIB Dövlətin rəsmi adının göstərildiyi ən inanılmış sənədin pul və poçt markası olduğunu kimsə dana bilməz. İlk Cümhuriyyətimiz çağında buraxılmış bütün əskinas və poçt markaları üzərindəsə yalnız bir ad oxuyuruq – türkcə (ərəb qrafikasında) «Azərbaycan Cümhuriyyəti», rusca «Azerbaydjanskaə Respublika», fransızca «Republique d’Azerbaidjan»! Onların heç birində «Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti», yaxud «Azərbaycan Demokratik Respublikası» adıyla üzləşmirik. Dediyimin gerçəkliyini Cümhuriyyətin buraxdığı pul və markaların yuxarıdakı şəkilləri əyani təsdiqləyir. (Cümhuriyyət pullarının özünü mənə təqdim etmiş Rəhim Rəhimli’yə və onların hamısının şəkillərini tapmaqda yardımçım olmuş İsmayıl Calallı’ya minnətdarlığımı bildirirəm). Beləliklə, yazılanlara yekun vururuq: 1918-1920-ci illərdə yaşamış ilk milli dövlətimizə rəsmən yalnız «Azərbaycan Cümhuriyyəti» deyilib və başqa adlandırmaların hamısı yanlışdır!

------------------------------------------------------------------------------------

qaynaq - («Ulu Xudafərin» jurnalı, 12/2004, 1, ss.35-38). mirzexezerinsesi.net

Iki daş arasında

2010-12-07T18:06:00.001+04:00

Daha bir 28 mayı - Azərbaycan tarixinin şərəf gününü adına layiq olmayan tərzdə yola saldıq. Gecikmiş də olsa, bayramınız mübarək.

Bu bayram ərəfəsində eşitdim ki, Istiqlaliyyət küçəsində Istiqlal abidəsinin açılışı olub. Inanmadım. O dərəcədə inanmadım ki, pəncərədən bayıra boylanıb günəşin hansı tərəfdən çıxdığını yoxladım. Gün yerindəydi. Ancaq yenə inanmadım. Əliyevlərin Azərbaycan tarixini saxtalaşdırmaq vərdişlərinə, Azərbaycan dövlətinin təməlini qoyan, bu gün ruhu qarşısında baş əydiyim böyük Məhəmməd Əmin Rəsulzadəni, Fətəli Xan Xoyskini, Əlimərdan bəy Topçubaşovu, Nəsib bəy Yusifbəylini və onlarla bərabər Azərbaycan dövlətinin bünövrəsini canı, qanı ilə hörmüş böyük insanların adlarını unutdurmaq cəhdlərinə az-çox bələdliyim var axı.

Xəbəri dezinformasiya saymağıma daha bir səbəb Isiqlaliyyət küçəsində abidə üçün “yer tapa bilməməyim” idi. Nə qədər çək-çevir elədimsə, abidənin Istiqlaliyyət küçəsinin harasında qoyulduğunu gözümün qabağına gətirə bilmədim. Axır, eləməyib tənbəllik getdim olay yerinə. Sabir bağından azca yuxarı qalxmışdım, ətrafına çələnglər qoyulmuş uzun bir daş gördüm. Sən demə, Istiqlal abidəsi bu uzun daş imış. Iki böyük binanın arasına zorla yerləşdirilən bu daşa yazığım gəldi. Iki daş arasında qalmış DAŞın çox miskin görkəmi vardı. Elə bil küncə sığışdırıldığından xəcalət çəkirdi.

Xəcalətli düşmənin olsun, daş. Necə ki, xəcalətlidi. Sənin üzərinə adı yazılmış kişilərdən tutmuş 20-30 il sonra doğulacaq körpələr qarşısında da xəcalətlidi. Görmədinmi, başına necə dolandığını? Çünki, nə qədər kiçik, sadə olsan da bu yurdun gerçək sahiblərinin ürəyində yerinin nə qədər böyük olduğuna əmindir. O, çox yaxşı bilir ki, bir gün atasının hər tinbaşı düzdürdüyü bütləri bu xalq uçurub-dağıdacaq. Ancaq sənə bu torpaqda kimsənin əli qalxmayacaq. Onların qorxudan, bizim sevgidən.

Bu arada qəzetçi dostlarımdan bir neçəsinin ölkədən getmək istədiyini də eşitdim. Üzüldüm. Ancaq qınamadım. Bu ölkədə, bu dəhşətli, yaramaz, iyrənc, bütün gücünü bu xalqı məhv etməyə yönəldən rejimlə sivil mübarizənin anlamı yoxdur, axı.

Məncə, onlar ölkədən getmək qərarları ilə rejimə deyil, bu rejimə dözənlərə jest edirlər, çətinə düşəndə sayı bir əlin barmaqları ilə sayılacaq qədər az olan azad mətbuatdan imdad diləyən insanların onlara olan haqsızlığı sadəcə seyr etmələrinə etiraz edirlər.

Çoxları Avropada hətta mühacir olaraq yaşamağı bu dünyada cənnəti görmək sayır. Təbii, demokratiyanın dərin quyuya salınıb ağzına da yekə bir dəyirman daşı basıldığı Azərbaycanla müqayisədə Avropa cənnətdir. Ancaq biz harda Azərbaycandakı qədər gərəkli, arzulanan ola bilərik? Hara getsək, hara üz tutsaq sovetlər dönəminin 28 qəpiklik unu kimi üçüncü növ olacağıq. Bunca mübarizədən, çarpışmadan sonra itdən hörmətsiz bir rejim qarşısında kürəyi yerə qoymağa dəyərmi?

Gedək ki, Ramiz Mehdiyev daha zəhmət çəkib çoxgedişli kombinasiyalar qurmasın, Kəmalləddin Heydərov kababxanalardan kitabxanalara kimi ölkədəki bütün obyektləri rahatca özünküləşdirsin, Ziya Məmmədov, Cahangir Əsgərov, Oqtay Əsədov, onların böyründəkilər, başındakılar bu millətin qanını daha rahat sorsunlar? Bəlkə getməyək, onların boğazında DAŞ olaq? Istiqlaliyyət küçəsindəki iki daş arasına sıxışdırımış Isitqlal abidəsi kimi...

-----------------------------------

("Azadlıq" qəzeti) 30 May 2007

Polşa ordusundakı azərbaycanlı zabitlər

2010-12-07T18:03:00.001+04:00

Ötən il Polşa Respublikasının Azərbaycandakı səfirliyinin dəstəyi ilə bu ölkədə səfərdə oldum. Oradakı arxivlərdə çalışarkən Azərbaycanla bağlı çoxlu sənədlər tapdım. Polşanın hərbi arxivində isə azərbaycanlı zabitlərlə bağlı bu günə qədər tədqiq edilməmiş materiallar aşkarladım. Polşa Respublikası Silahlı Qüvvələrinin Baş komandanı marşal Pilsudskinin xüsusi nəzarətində olan bu zabitlərin şəxsiyyətini və hərbi fəaliyyətini ilk dəfə olaraq oxuculara təqdim edirəm. İnanıram ki, bu məlumatlar oxucuların marağına səbəb olacaq.

Marşal Pilsudski Qafqazdan olan hərbçilərlə əlaqələri möhkəmləndirməyə xüsusi diqqət yetirirdi. Bundan ötrü o, bolşevik işğalına məruz qalmış Qafqazın hərbçilərini müqavilə əsasında Polşa ordusuna qəbul edirdi. General Zaxaradze ilə müzakirədən sonra 10-na qədər gürcü zabiti müqavilə əsasında Varşavaya oxumağa göndərildi. 1922-ci ildə Polşa Hərbi Qüvvələrində olan müqaviləli zabitlərin sayı 42 nəfər idi. 1923-1924-cü illərdən başlayaraq azərbaycanlı zabitlər də müqavilə əsasında Polşa ordusunda xidmətə başladılar. İlk olaraq 5 azərbaycanlı zabit Polşa ordusuna qəbul edildi.

Ermənilər isə polyakların təklifini qəbul etməyib, siyasi əlaqələr qurmaqdan da çəkindilər. Çünki ermənilər əsasən Türkiyəni düşmən olaraq düşünürdülər və onlara rus ruhu hakim kəsilmişdi. Polşa tədqiqatçısı Pyotr Staveçskinin də araşdırmalarında Polşa ordusundakı qafqazlı, o cümlədən, azərbaycanlı zabitlər haqqında məlumatlar var. Qeyd edək ki, Qafqazdan olan müqaviləli zabitlərin vəziyyəti ilə Pilsudski birbaşa özü məşğul olur, onları ciddi diqqətdə saxlayırdı. M.Ə.Rəsulzadənin Pilsudski ilə məktublaşmasında da bu problemə ciddi toxunulurdu. M.Ə.Rəsulzadə 1923-cü ilin martın 31-də İstanbuldan Varşavaya fransız dilində göndərdiyi məktubda yazırdı: “Zati-aliləri Pilsudski, Polşa Ali Baş Komandanı, cənab Marşal! 1920-ci ilin aprel ayında sovet ordusu tərəfindən Azərbaycanın işğal edilməsindən və milli hökumətin hakimiyyətdən uzaqlaşdırılmasından sonra Azərbaycan ordusunun intizamlı zabitlərinin böyük bir hissəsi qırmızı qəsbkarların vəhşi intiqamından xilas olmaq üçün ölkəni tərk etmək məcburiyyətində qalmış və həmsərhəd ölkələrə köçürülmüşlər. Bunlardan 10 nəfər zabit, hansı ki, milli orduda mühüm vəzifələr tutmuşdular və düşmən qızıl ordunun silahlı qarşıdurmasına qarşı olmuş, daha sonra isə qızıl ordunun dözülməz özününküləşdirmə boyunduruğuna qarşı bir sıra kütləvi üsyanlarda çıxış etmişdilər. Həmin şəxslər hazırda Konstontinopolda mühacir kimi yaşayırlar. Krım Tatar Parlamentinin təmsilçisi və prezidenti cənab Cəfər Seyidəhməd öyrənmişdir ki, Siz onun başçılığı ilə nümayəndə heyətinin Varşavada sonuncu səfərində azərbaycanlı zabitlərin cəsur Polşa ordusu sıralarında xidmət etmək təklifini, onların hərbi biliklərini genişləndirmək arzusunu çox səmimiyyətlə qəbul etmisiniz. Onların təmənnasız qəbuluna Sizin razılığınız mənə bu lütfkar vəziyyətdən istifadə etmək və Sizin şəxsinizdə zati-alilərindən bu mövzuda lazımi müsbət qərarların əldə olunması xahişini etmək icazəsini verir. Mən əminəm ki, nəcib Polşa xalqı tərəfindən göstərilən xidmət bizim tarixin bu çətin dövründə qəbul ediləcək və Türkiyə tərəfindən Azərbaycanın qiymətləndirilməsi, çox illərdən bəri bizim iki millətimiz arasında mövcud olan parlaq dostluq əlaqələrinin sübutuna xidmət edəcəkdir. Sizə dərin təşəkkürümü bildirərək, Sizə bəslədiyim yüksək ehtiramımı Zati-alilərindən qəbul etməyinizi xahiş edirəm. M. Ə. Rəsulzadə, Azərbaycan Milli Mərkəzinin sədri. Konstontinopol, 31 mart 1923 Əlavə: zabitlərin siyahısı” .

M.Ə.Rəsulzadənin məktubuna cavab olaraq marşal Pilsudski yazırdı: “Zati-aliləri cənab M.Ə.Rəsulzadəyə, Azərbaycan Milli Mərkəzinin prezidentinə, Konstontinopola Cənab Sədr! Mən Sizin 31 mart 1923-cü il tarixli Azərbaycan ordusunun öz istək-lərini nümayiş etdirən zabitlərinə aid olan məktubunuzu təsdiq edirəm. Mənim ən böyük arzum Azərbay-can ordusunun igid zabitlərini qoruya bilmək və eyni zamanda onları bizim orduya qəbul etməkdir. Hazırda hərbi məktəblərimizdə kifayət sayda yer olmadığından bu sualın qəti həllinə 1923-cü ilin payızına qədər cavab vermə-mək məcburiyyətindəyəm. Cənab Sədr! Sizə olan dərin ehtiramımı qəbul etmənizi rica edirəm. Polşa Ordusunun Ali Baş Komandanı Marşal Pilsudski”. Polşa ordusunda xidmətə qəbul edilən ilk azər-baycanlı zabitlər bunlardir: Polkovnik İsrafil bəy Məhəmməd (Yadigar) – 29-cu süvari diviziyası, Qrodno şəhəri; Polkovnik Kazım bəy Cahangir – 26-cı süvari diviziyası, Skeyneviç şəhəri; Mayor Yadigar bəy İsrafil – 7-ci süvari atlı dəstəsi, Minsk, Marovşa; Poruçik Məmmədzdə Həmid bəy – 6-cı süvari legion dəstəsi, Vilno şəhəri; Səfər oğlu Kazım bəy – 4-cü avtomobil-tank briqadası, Brest şəhəri. Qeyd edək ki, Azərbaycan-dan olan (eləcə də Qafqazdan və digər bölgələrdən) zabitlərlə rəsmi müqavilələr imzalanırdı. Həmin müqavilədən sonra zabitlərin orduda rəsmi xidmətinə icazə verilirdi. İsrafil bəy Yadigar 1924-cü ildə Polşa ordusuna qəbulu zamanı yazdığı tərcümeyi-halda özünün Gürcüstanın Tiflis şəhərində 1888-ci ilin avqustun 7-də doğulduğunu göstərir. 1898-ci ildə, 10 yaşında olarkən o, Tiflisdəki Kadetlər korpusuna oxumağa göndərilir. 1910-cu ilin avqus-tunda I kateqoriyalı korpusu tamamlaya-raq, II çar Nikolayın Nijeqoroddakı 17 saylı polkunda pod-poruçik rütbəsini alır. 1911-ci ildə çarın icazəsi ilə Ədilə xanım Atabəyova – Koblanska-ya ilə evlənir. 1912-ci ildə oğlu Ənvər dünyaya gəlir. 1913-cü ildə poruçik rütbəsini alır. I Dünya müharibəsində tabeliyin-də olan polkla Varşava yaxın-lığında olur. Arada qospitalda müalicə aldıqdan sonra 2-ci eskadrona başçılıq edir. 1915-ci ilin yanvarında Qafqaz-Türk cəbhəsinə göndərilir. 1915-ci ildə ona qərargah-rotmistr rütbəsi verilir. Bir müddət sonra Odessa ətrafına köçürülür və Bolqarıstana desant üçün hazırlığa başlayır. Lakin sonradan fars körfəzinə – ingilislərə köməyə göndərilir. 1916-cı ilin noyabrında rotmistr rütbəsini alaraq Qafqaz-tatar süvari diviziyasına köçürülür və rumın cəbhəsinə göndərilir. 1917-ci ilin yanvarında podpolkov-nik rütbəsi alaraq Qafqaza diviziya rəisi təyin olunur və 2-ci tatar polkunun ehtiyat briqadasını təşkil etmək tapşırığını alır. 1917-ci ilin sonunadək orduda qalır və sonra tərxis olunub öz malikanəsinə qayıdır. 1918-ci ilin dekabrında gürcülərin ordusunda cəbhədə Ermənistana qarşı döyüşür. 1919-cu ildə ordudan uzaqlaşır və öz kəndində yaşayır. 1921-ci ildə fevralda Sovet Rusiyası ilə müharibə başlanarkən orduya cəlb edilir və tatar partizanları dəstəsinə başçılıq edir. Həmin ilin martında döyüşlərdə məğlub olurlar və Konstontinopola köçürülürlər. Burada ağır maddi durumda qalır. Məcbur olub fransız-ingilis işğal ordusunda dəmirçilik edir. 1922-ci ilin noyabrında Polşaya gedənə qədər həmin işdə çalışır. 1922-ci ilin sentyabrında isə o, 4 il əvvəl həyat yoldaşından ayrıldığından Züleyxa xanımla evlənir. Polşaya gələrkən onu zabitlər məktəbinə – gürcü zabitləri üçün təşkil edilmiş mərkəzə göndərirlər. Məktəbi bitirdikdən sonra Qrudjonda təhsilini davam etdirməyə göndərilir və 1924-cü ilin oktyabrın 10-da tamamlayır. Arxiv sənədlərində İsrafil bəy haqqında məlumatlar çoxdur. Polşanın Qrodno şəhərində 29-cu piyada diviziyasında xidmət edən İsrafil bəy Azərbaycanın bolşevik işğalından sonra Türkiyəyə sığınıb, buradan isə Polşaya keçərək, orduda xidmətə başlayıb. İkinci Dünya müharibəsi illərində Azərbaycan legionerlərinin apardıq-ları döyüşlərdə iştirak edən İsrafil bəy 1943-cü ildə Berlində keçirilən Milli Azərbaycan Qurultayına qatılıb və təsirli bir nitq söyləyib. İkinci Dünya müharibəsi qurtardıqdan sonra Amerika-İngilis qoşunları legio-nerləri sovet ordusuna təhvil verməyə başlayıblar. Bu zaman tanınmış azərbaycanlı zabit albay İsrafil bəy əsl hünər və əsgərlərinə sədaqət nümunəsi göstərib. Belə ki, müttəfiq orduların rəhbərliyi İsrafil bəyin yox, onun əsgərlərinin sovet-lərə təhvil veriləcəyini bildirdik-də cəsur zabit deyib: “Mən yaşadığım müddətdə heç bir qüvvət mənim başçılığım altında olanları barbar bir rejimə təslim edə bilməz. Ya hamımız bərabər hürriyyətə qovuşuruq, yaxud da bərabər ölürük! Mənim birliyim əsir vətənimizin hürriyyəti uğrunda çarpışmış və gözlərimin önündə on minlərlə qurban vermiş olan azərbaycanlılardan təşkil olunub. Mən bir komandan olaraq onları yalqız başına kommunizmin qanlı xəncərinə necə təslim edə bilərəm? Mən heç bir zaman övladlarımı yalqız buraxmaram. Onlarla bərabər ölmək mənim üçün ən böyük bir şərəfdir”. İngiltərə-Amerika qoşun-ları polkovnik İsrafil bəyi sovetlərə təslim ediblər. Sovetlər İsrafil bəyi “vətən xaini” adı ilə güllələyiblər. İsrafil bəyin digər bir qardaşı isə Amerikaya gedərək, Nyu-York yaxınlığındakı Nevada şəhərində yaşayıb.. Digər azərbaycanlı zabit Vəlibəy Yadigar isə 1932-ci ildə Polşa Silahlı Qüvvələrinin Ali Hərbi Akademiyasını bitirib. İkinci Dünya mühari-bəsi illərində Xalq Ordusu-nun (Armiya Krayova) tərkibində süvari briqadanın qərargah rəisi və Lyubesk süvari alayının komandiri kimi hərbi əməliyyatlarda iştirak edib. Polşada Tatar süvari alaylarının tarixindən bəhs edən kitabçanın (Varşava, 1925) və 1956-cı ildə Londonda çap olunmuş “Xalq ordusu tərkibindəki süvarilər” tədqiqatının müəllifidir. O, İkinci Dünya müharibəsindən sonra Argentinaya mühacirət edib, buradakı Xalq Ordusu döyüşçüləri mühacirət hərəkatının başçı-sı olub. Argentinada vəfat edən Vəlibəy Yadigarın nəşi 1991-ci ildə qohumları və dostları tərəfindən Polşaya gətirilərək Varşavadakı Tatar qəbiristanlığında dəfn edilib.

------------------------------------------
qaynaq - qarapapaqlar jurnali

Cümhuriyyət banilərinin birinin qəbri bakıda deyil

2010-12-07T18:01:00.001+04:00

Tanınmış tədqiqatçı-alim hər addımda 20 mərtəbəli binalar tikilməsinə baxmayaraq, Məhəmməd Əmin Rəsulzadəyə heykəl, Cümhuriyyətə abidə ucaldılmamasını İstiqlal tariximizə böyük hörmətsizlik kimi qiymətləndirir

Bazar ertəsinin tətil elan edildiyi Azərbaycanda 28 Mayın İstiqlal məfkurəsinin dərkində ciddi problemlərin olduğu dəfələrlə vurğulanıb. İllər uzunu vurğulanan bu məqam hələ də yetərincə diqqət mərkəzində deyil. Halbuki, Azərbaycanın yaşadığı indiki ağrılı dövrdə ötən əsrin əvvəllərindəki İstiqlal mübarizəmizin tarixi təcrübəsinin ciddi şəkildə araşdırılmasına və daha dərindən dərk edilməsinə böyük ehtiyac var. Bu ağrılı problemlərlə bağlı fikrini öyrənmək üçün İstiqlal irsimizin tanınmış araşdırmaçılarından biri olan Nəsiman Yaqubluya müraciət etmək qərarına gəldik.

- İstiqlal mübarizəmizin tarixi keçmişi ilə bağlı araşdırmaların səviyyəsi sizi qane edirmi?
- Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə bağlı Azərbaycanda kifayət qədər araşdırmalar aparılıb. Həmçinin xarici tədqiqatçılar araşdırmalar aparıblar. Amma bütün bu araşdırmaları son nəticə hesab edə bilmərik. Problem ondan ibarətdir ki, biz Cümhuriyyətlə bağlı araşdırmaları Azərbaycan Dövlət Arxivindəki materiallara əsaslanıb həyata keçiririk. Bu isə faktların təhrifinə, birtərəfli şəkildə təqdiminə gətirib çıxarır. Bu mövzunu hərtərəfli öyrənmək üçün ayrı-ayrı ölkələrdə arxiv materiallarının ciddi şəkildə araşdırılmasına ehtiyac var. Məsələn, Avropa, Türkiyə, Rusiya arxivlərini ciddi araşdırıb Cümhuriyyətin mövcudluğu, onun süqut etməsi səbəbləri haqqında daha geniş faktlar və məlumatlar əldə etmək mümkündür.
Ötən il Polşa Respublikasının arxivlərində oldum. Polşanın ölkəmizdəki səfirliyinin dəstəyi ilə bu arxivlərdə araşdırma apardım, orada çox maraqlı sənədlər tapdım. Bir daha əmin oldum ki, Cümhuriyyətimiz, XX əsr milli mücadilə tarixi ilə bağlı Avropa arxivlərində faktların, materialların araşdırılmasına ciddi ehtiyac var.
- Bu işi görməyə nə mane olur?
- Birincisi, bu sahəyə ciddi maliyyə vəsaiti ayrılmayıb. Yəni dövlət bu araşdırmaların aparılmasını maliyyələşdirməlidir. İkincisi, bu sahəni bilən insanların bacarığından istifadə olunmalıdır. Üçüncüsü, xarici dil bilən mütəxəssislər yetişməlidir. Yəni təkcə Cümhuriyyətdən yazmaq məsələni dolğun araşdırmağa bəs etmir, araşdırmalara həm də bu ölkələrin dilini bilən, arxivlərdə işləməyi bacaran insanlar cəlb olunmalıdır.
- Siz göstərdiyiniz problemlərin həlli istiqamətində konkret addım atmısınızmı?
- Əlbəttə, mümkün idi ki, öz Vətənin, onun tarixi barədə bir kitab yazasan, sonra da bütün enerjini onun çapını maliyyələşdirməyə sərf edəsən. Halbuki, belə olmamalıdır, bu cür kitabların işıq üzü görməsini maliyyələşdirən ciddi strukturlar olmalıdır.
- Gənc nəslin ADR dövrü ilə bağlı bilgisi sizi qane edirmi?
- Cümhuriyyət, onun ideologiyası, baniləri barədə bu gün gənc nəslə kifayət qədər məlumat verilmir. Televiziyada, radioda bu məsələlər kifayət qədər işıqlandırılmır.
- Azərbaycanın SSRİ tərkibində ayrıca respublika kimi mövcud olması ADR-in xidməti deyildimi?
- 1918-20-ci illərdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin mövcudluğunun əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, Cümhuriyyət Azərbaycanın müstəqil dövlət olduğunu bütün dünyaya tanıtdı. 1920-ci il yanvar ayının 11-də Azərbaycanın 23-ə yaxın dövlət tərəfindən tanınmasının həm böyük siyasi, həm də beynəlxalq əhəmiyyəti var idi. Çünki artıq mövcud faktla barışmaq məcburiyyətinə qalırdılar. Cümhuriyyət süqut edəndən sonra SSRİ dövləti yaradılanda həmin fakt özünü göstərdi. Cümhuriyyətimizin mövcud olmasının böyük əhəmiyyətindən biri bundan ibarətdir. Müstəqil dövlətimizin olduğunu 23 ay bütün dünyaya tanıtdı və sonradan bolşeviklər də bununla razılaşmalı oldular.
- Bu gün orta məktəbdə tədris olunan tarix dərsliklərində Cümhuriyyət, onun tarixi barədə yetərincə məlumat verilirmi?
- Biri var ki, fakt haqqında ötəri məlumat verəsən, bir də var ki, sistemli şəkildə. Sistemli şəkildə Cümhuriyyətin mənası, məzmunu, ideoloji, nəzəri-konseptual əsasları açılıb izah edilmir. Elə bircə fakt deyilir ki, 1918-ci ildə mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan olundu.
- Hansı məqamlar daha ətraflı, sistemli şəkildə bugünkü nəslə çatdırılmalıdır?
- İstiqlalın bəyan olunmasına qədər çox böyük yol keçilib. İstiqlal məfkurəsi üçün başda Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Fətəli xan Xoyski, Əlimərdan bəy Topçubaşov, Nəsib bəy Yusifbəyli və digərləri olmaqla Azərbaycanın görkəmli xadimləri çox böyük işlər görüblər, çalışıblar, vuruşublar. Bunlar sistemli şəkildə açılmır. Hər şey elə təqdim olunur ki, 1918-ci ildə mayın 28-də Tiflisdə bir qrup Azərbaycan ziyalısı və siyasi xadimi yığışıb istiqlalı elan etdilər. Amma heç kim demir ki, XIX əsrin sonları - XX əsrin əvvəllərindən etibarən Azərbaycanda cəmiyyətin yeniləşməsi üçün böyük bir hərəkat gedirdi. Azərbaycanda mədəni muxtariyyət, milli-məhəlli muxtariyyət uğrunda böyük mücadilə edilib. Azərbaycan cəmiyyəti elmləşib, mədəniləşib, bundan sonra istiqlalın elan edilməsi mümkün olub.
Mirzə Fətəli Axundovun, Həsən bəy Zərdabinin, Topçubaşovun, Məhəmməd Ağa Şahtaxtlının bu sahədə çox böyük xidmətləri olub. İki nəsil var idi. Ziyalıların bir nəsli əsasən maariflənmə ilə məşğul olub. İkinci nəsil isə daha çox siyasi fəaliyyətlə məşğul olub, partiyalar qurub, siyasi təşkilatlar yaradıb, Azərbaycanın istiqlalını elan edib. Bu siyasi nəsil daha çox Azərbaycanın istiqlalının elan edilməsində böyük rol oynadı. Onların - Rəsulzadə, Topçubaşov, Xoyski, Yusifbəyli kimi insanların - qətiyyət və iradəsi nəticəsində Cümhuriyyət elan olundu. İstiqlal məfkurəsi reallaşdı.
O zaman Cümhuriyyət elan olunanda tərəddüdlər vardı. Bəziləri deyirdilər ki, Azərbaycan müstəqil dövlət ola bilməz. Çünki o vaxt, doğrudan da, Bakı ermənilərin, Daşnaksütyun Partiyasının, Sentrokaspi deyilən xəyanətkar qüvvələrin əsarətində idi. Biz istiqlalımızı Bakıda elan edə bilmədik, Cümhuriyyətin yaradılması Tiflisdə Yelisey sarayında elan olundu. O zaman tərəddüdlər var idi: "Biz istiqlalımızı Bakıda elan edə bilmirik, müstəqil dövlət qura biləcəyikmi?". Buna görə də, "ilhaqçılar" deyilən bir qrup meydana gəldi. Onlar deyirdilər ki, Azərbaycanı federasiya şəklində Türkiyəyə birləşdirək. Bəyan edirdilər ki, Türkiyə qoşunları gəlsin, buranı azad etsin, Türkiyənin tərkibinə qalaq. Bəs nə üçün biz Rəsulzadəni, Topçubaşovu, Xoyskini belə yüksək dəyərləndiririk? Çünki onlar millətin iradəsini ortaya qoydular, bu məsələlərdə sonadək getdilər. Bəyan etdilər ki, biz müstəqil dövlət olaraq yaşaya bilərik, buna bizim gücümüz də, haqqımız da çatır. Bu məsələni, iradəni ortaya qoymağı bacardılar.
Digər tərəfdən, bu insanlar çox mədəniyyətli, yüksək əxlaqa malik, yüksək təhsil almış insanlar idilər. O zaman Cümhuriyyət elan olunanda, Azərbaycanın 1 milyon 900 mindən çox əhalisi olduğu halda, cəmi 85 nəfər ziyalısı var idi. Bu 85 nəfərin 34-ü Cümhuriyyəti qurdu. Xatırladım ki, Milli Şuranın 24 üzvü var idi. Milli Şuranı yaratdılar və quruma Rəsulzadəni sədr seçdilər. Parlament yaratdılar və Topçubaşovu sədr seçdilər. Çünki Rəsulzadə siyasətçi, millətçi, türkçü idi, Türkiyə ilə güclü əlaqələri var idi, bu isə o dövr üçün çox vacib idi. Parlament yarananda isə bütün Rusiyada böyük hüquqşünas kimi tanınmış Topçubaşovu sədr seçdilər ki, bu da çox vacib idi. Bu, insanların yüksək əxlaqından, siyasi uzaqgörənliyindən xəbər verir.
Məhz bu səbəbdən qısa bir zaman ərzində çox güclü bir dövlət qura bildilər. Erməniləri Qarabağdan təmizlədilər, üçrəngli bayrağımızı qaldırdılar, Zəngəzurun böyük bir hissəsindən erməniləri qovdular, hələ də ora mübahisəli ərazi kimi qalıb. Lənkəranda uğurlu bir əməliyyat aparıldı, rusların oyuncaq hökumət yaratmaq planının qarşısı alındı. 114 min kvadrat kilometr ərazidə Azərbaycan Cümhuriyyəti quruldu və ərazi bütövlüyü bərpa edildi. O dövrdə milli ruh indikindən güclü idi, çünki Azərbaycan vətəndaşları hara baxırdılarsa, bütöv Azərbaycanı görürdülər. İndi isə Qarabağsız Azərbaycanı görürük. Odur ki, Rəsulzadə deyirdi ki, Bu bayrağı min bir müşkülatla qaldıraraq dedik ki, bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz!.
- Cümhuriyyəti quranlara ümumi münasibətlə bağlı nə deyərdiniz?
- Birinci problem ondan ibarətdir ki, biz Cümhuriyyəti quranların qəbrini Azərbaycana gətirməliyik. Bu gün, diqqət edin, Rəsulzadənin qəbri Ankarada, Topçubaşovun qəbri Parisdə, Həsən bəy Ağayevin, Xoyskinin qəbri Gürcüstanda, Tiflis şəhərindədir. Əhməd Ağaoğlunun məzarı Ankarada, Əli bəy Hüseynzadənin qəbri isə İstanbuldadır. Cümhuriyyət qurucularının birinin də qəbri Azərbaycanda deyil. Biz gül dəstəsi qoymaq üçün Cümhuriyyət banilərinin birinin qəbrini belə Azərbaycanda tapa bilmirik. Bu çox ciddi məsələdir. Bu Cümhuriyyətin ən azı bir rəmzi olmalıdır.
Digər tərəfdən, bu, xalqımız üçün təhqirdir ki, Bakı Dövlət Universitetinin girəcəyində "Rəsulzadənin heykəli qoyulacaq" yazılmış lövhə var. Amma hələ ki heykəl qoyulmur. Həmçinin keçmiş Zevin küçəsində, Abdulla Şaiq adına Kukla teatrının qarşısındakı bağda Cümhuriyyətə abidə ucaldılacağı barədə lövhə qoyulub. Amma hələ də Cümhuriyyətə abidə ucaldılmayıb. Hər addımda ucalan 20 mərtəbəli binalara baxanda Rəsulzadəyə heykəl, Cümhuriyyətə abidə ucaldılmamasına, Cümhuriyyət banilərinə bu cür hörmətsizliyə nə qiymət verəcəyimi bilmirəm.
Gürcü Qamsaxurdianın, rus Denikinin, erməni Andranikin qəbrini vətənlərinə gətirir. Sən heç birini gətirmirsənsə, gənc nəsil hansı tərbiyəni götürsün? Bu gənclik bizə nə dəyər verəcək? Biz dövlət qurmuşuq, amma yaxşı cəmiyyət qura bilmirik. Bu gün dünyada 198 dövlət var, onlardan neçəsi yaxşı cəmiyyət qurub? 20 ölkə yaxşı cəmiyyət qura bilib. Yaxşı cəmiyyət qurmaq üçün ilk növbədə milli-mənəvi dəyərlər sistemini araşdırıb ortaya qoymaq, milli bütövlük lazımdır. Keçmişini, tarixini, mədəniyyətini yaşatmaq lazımdır.
Ziya Göyalp yazırdı ki, millətlər, xalqlar milli kültür mərhələsini yaşamadan beynəlxalq mədəniyyət sisteminə daxil ola bilməz. Gərək öz evinin içində mədəniyyət qura biləsən ki, çölə çıxanda da mədəni bir cəmiyyətə daxil ola biləsən. Cümhuriyyət baniləri olmadan biz milli-mənəvi dəyərlərə söykənən Azərbaycan cəmiyyəti qura bilməyəcəyik. Həmin cəmiyyət Don Kixotun yel dəyirmanına bənzəyən bir savaşa bənzəyəcək. Bu gün də o savaş gedir. Bugünkü Azərbaycan Don Kixotun yel dəyirmanı ilə savaşına bənzəyir. Çünki milli-mənəvi dəyərlər yetərincə dərk olunmayıb, biz bu gün şəxsiyyətə pərəstiş, stalinizm, sosializm dövrünün eybəcər görkəmini yaşayırıq.

Zaur İBRAHİMLİ
Ayna qəzeti

-------------------
qaynaq - ayna.az